Sự thật An cung ngưu nhìn từ vụ việc Thanh Hóa - Kỳ 3: Cái giá của ngộ nhận 'phòng đột quỵ'

An cung: Bài thuốc cấp cứu, không phải thuốc bổ

An cung ngưu hoàng hoàn là bài thuốc do danh y Ngô Đường, hiệu Cúc Thông (1758 - 1836), đời Thanh ghi lại tại điều 16, quyển 1 Thượng tiêu trong bộ Ôn bệnh điều biện. Nguyên phương gồm 11 vị: tê giác, chu sa, hùng hoàng, ngưu hoàng, uất kim, hoàng liên, sơn chi, hoàng cầm, mỗi vị 1 lạng; mai phiến, xạ hương, mỗi vị 2 tiền 5 phân; trân châu 5 tiền. Viên thuốc được bọc Kim bạc.

Bài thuốc chỉ dùng cho chứng "nhiệt bế tâm khiếu", tức sốt cao, hôn mê do nhiệt tà; không dùng cho chứng hàn bế hoặc thoát chứng. Tài liệu nghiên cứu về phương An cung của tác giả Hồ Xuân Đức nêu rõ: phụ nữ có thai không được dùng; hùng hoàng, chu sa có độc tính nên người suy chức năng gan thận không dùng; người già, trẻ nhỏ và phụ nữ cho con bú phải thận trọng.

Theo nguyên phương, mỗi lần chỉ uống một viên khoảng 1 tiền, trẻ nhỏ dùng nửa viên. Về cách uống, cũng được quy định cụ thể, đó là người mạch hư dùng với nhân sâm thang, người mạch thực uống cùng nước sắc ngân hoa, bạc hà; chỉ người lớn bệnh nặng thể thực mới uống hằng ngày, có khi ngày ba lần.

Tài liệu này còn cảnh báo người thuộc hư chứng không được dùng, trong thời gian uống phải kiêng thức ăn cay nóng. Một đơn thuốc lưu hành ở Trung Quốc vào thập niên 1980, có bản chụp trong tư liệu tác giả thu thập, ghi mỗi viên nặng 3 gam, người lớn uống 1 viên một lần trong ngày, thận trọng với phụ nữ có thai.

Chu sa là hợp chất của thủy ngân, hùng hoàng là hợp chất của asen. Hai thành phần này vẫn có trong công thức hiện hành. Công văn số 11393/QLD-ĐK ngày 4/7/2014 của Cục Quản lý Dược, dẫn theo Dược điển Trung Quốc 2010, cho thấy công thức hiện nay đã thay tê giác bằng thủy ngưu giác (sừng trâu nước), nhưng vẫn giữ chu sa, hùng hoàng.

PGS.TS Phạm Vũ Khánh, khi giữ chức Cục trưởng Cục Y dược cổ truyền, Bộ Y tế, giải thích trên báo Sức khỏe và Đời sống ngày 28/8/2014 rằng: sừng tê giác đã được thay bằng sừng trâu; ngưu hoàng tự nhiên hầu như không còn nên được thay bằng ngưu hoàng nhân tạo; xạ hương có loại tự nhiên và loại tổng hợp. Ông Khánh nhấn mạnh: "Những nguyên liệu trong sản phẩm và chất lượng sản phẩm chỉ có nhà sản xuất mới biết được chính xác".

Cũng trên báo Sức khỏe và Đời sống, ThS.BS Hoàng Khánh Toàn, khi đó là Chủ nhiệm Khoa Y học cổ truyền, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, đánh giá đây là bài thuốc quý, "nếu sản xuất chuẩn, chỉ định đúng, sử dụng đúng thì sẽ đem lại hiệu quả tốt". Song vị chuyên gia lưu ý, do thuốc đắt và quý nên thị trường xuất hiện nhiều hàng nhái.

Tại Việt Nam, phân loại pháp lý của An cung đã được xác định từ năm 2014. Công văn 11393/QLD-ĐK quy định các sản phẩm An cung có số đăng ký là thuốc dùng theo đơn: người lớn uống 1 viên một ngày, liệu trình 3 ngày liên tục, có thể dùng tới 5 ngày. Văn bản cũng ghi nhận các chế phẩm này được đưa vào Việt Nam từ Trung Quốc, Hàn Quốc, Triều Tiên, qua đường nhập khẩu chính thức và phi mậu dịch.

Tại Trung Quốc, nơi khởi nguồn của bài thuốc, An cung cũng được xếp là thuốc cấp cứu kê đơn, không phải thực phẩm bảo vệ sức khỏe; chu sa, hùng hoàng trong thuốc gây hại cho gan, thận, theo tài liệu từ Bảo tàng Đại học Trung y dược Bắc Kinh, ngày 6/1/2022.

Thực chất, tên gọi cũng là một nguyên nhân dẫn đến sự nhầm lẫn này. Ngưu hoàng thanh tâm hoàn là phương thuốc khác, có nguồn gốc từ Vạn Toàn đời Minh. Hàn Quốc sản xuất công nghiệp Ngưu hoàng thanh tâm (우황청심원) theo sách Đông y bảo giám từ năm 1956 (báo Segye, Hàn Quốc, 28/6/2019).

Vậy nhưng, nhiều bên bán ở Việt Nam gộp chung hai tên gọi. Lấy ví dụ, trang Kgin.com.vn (https://kgin.com.vn/an-cung-nguu-hoang-hoan-han-quoc-vien-chong-dot-quy) chào bán hộp Kwangdong in chữ 우황청심원, tức Ngưu hoàng thanh tâm, dưới tên "An Cung Tĩnh Tâm Hoàn". Samnamtranglinh.com (https://samnamtranglinh.com/an-cung-nguu-hoang-hoan-cheongsimwon) đặt tên hàng là "An Cung Ngưu Hoàng Hoàn Cheongsimwon Hàn Quốc hộp 10 viên", ghép chữ Cheongsimwon, tức thanh tâm viên, vào tên An cung.

Uống để phòng đột quỵ: Sự ngộ nhận tai hại, trả giá bằng sức khỏe

Trong bài viết Kỳ 2: Những website bán thuốc "phòng đột quỵ", phóng viên Báo Công Thương đã điểm danh các trang bán hàng hướng dẫn uống An cung định kỳ để phòng đột quỵ.

Tác dụng phòng ngừa đột quỵ chưa thấy đâu, nhưng hậu quả và di chứng của việc sử dụng An cung thiếu khoa học đã được ghi nhận tại các bệnh viện. Báo Giao thông ngày 20/8/2024 phản ánh trường hợp một bệnh nhân có dấu hiệu đau đầu, liệt nửa người được gia đình cho uống An cung trước khi đưa vào Bệnh viện Trung ương Quân đội 108. Kết quả chụp cắt lớp cho thấy ông bị xuất huyết não, tình trạng bệnh nặng thêm sau khi dùng thuốc.

Báo Tuổi Trẻ đăng ngày 24/9/2025 đưa tin một cụ ông 76 tuổi bị suy thận cấp, phải điều trị tại Bệnh viện Đa khoa Đức Giang. Hay như một cụ bà 79 tuổi ở Phú Thọ nguy kịch vì thường xuyên uống An cung để phòng đột quỵ...

Bác sỹ Phạm Duy Hoàng, Khoa Cấp cứu, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, giải thích đột quỵ não có hai thể: nhồi máu não chiếm 88%, phần còn lại là chảy máu não. An cung chống chỉ định với nhồi máu não diện rộng hoặc chảy máu não vì ảnh hưởng đến quá trình đông cầm máu. Người không có chuyên môn không thể phân biệt hai thể bệnh. Bác sỹ Hoàng khuyến cáo thêm: "Tuyệt đối không cho bệnh nhân uống bất kỳ loại thuốc nào hoặc thực hiện các biện pháp không cần thiết làm trì hoãn quá trình cấp cứu".

Đột quỵ là tình trạng cấp cứu vô cùng nguy hiểm, thời gian là yếu tố quyết định. ThS.BS Đoàn Dư Mạnh, thành viên Hội Bệnh mạch máu Việt Nam, trao đổi với báo Dân trí ngày 25/9/2026, ngay sau khi vụ án làm giả An cung ở Thanh Hóa được công bố: "Vì tin vào những công dụng được quảng cáo của An Cung, một số gia đình tập trung tìm và cho người bệnh sử dụng sản phẩm này, từ đó có thể trì hoãn việc tiếp cận điều trị". Khoảng thời gian vàng để tái thông mạch máu não là 3 tới 4,5 giờ đầu kể từ khi xuất hiện triệu chứng.

Nguy cơ thứ hai đến từ kim loại nặng. Năm 2014, một lô thực phẩm chức năng An cung xuất xứ Triều Tiên, số công bố 12570/2013/ATTP-XNCB, lô 8-2, bị thu hồi, tiêu hủy sau khi kiểm nghiệm phát hiện chì 0,25 mg/g, thủy ngân 33,2 mg/g, asen 38,9 mg/g. Theo TS Trần Quang Trung, khi đó là Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm, thời điểm ấy có 4 sản phẩm An cung được công bố là thực phẩm chức năng, gồm 1 sản phẩm Triều Tiên và 3 sản phẩm Hàn Quốc. Uống dài ngày với mục đích "phòng bệnh" còn khiến thủy ngân, asen tích lũy dần trong cơ thể. Đây cũng là nguy cơ mà nguyên phương đã cảnh báo đối với người suy chức năng gan thận.

Hàng giả như trong vụ Thanh Hóa không có vị thuốc thật nào, nhưng được làm từ hóa chất, chất tạo màu chưa qua kiểm soát. Công an tỉnh Thanh Hóa cảnh báo thêm một tác hại khác: tâm lý tin vào "thuốc phòng" có thể khiến người bệnh chủ quan, chậm đến cơ sở y tế.

Trung Quốc, Hàn Quốc xử lý ra sao và việc cần làm ở Việt Nam

An cung giả cũng xuất hiện ngoài Việt Nam. Năm 2023, vụ án tại Bạch Sơn, tỉnh Cát Lâm, Trung Quốc có 26 nghi phạm bị bắt, liên quan hơn 50 vạn hộp An cung giả, trị giá hơn 1,2 tỷ nhân dân tệ; viên thuốc được làm bằng nồi cơm điện (theo tờ Tencent, Trung Quốc, đăng ngày 26/10/2023). Tại Quảng Châu, các bị cáo trong một vụ làm giả chế phẩm này bị tuyên án từ 4 tới 11 năm tù, bản án đã có hiệu lực.

Trong khi đó, Hàn Quốc lựa chọn hướng xử lý khác: không cho nhập An cung chứa chu sa, chỉ cấp phép công thức đã bỏ vị khoáng độc và mang nhãn xuất khẩu. Người bán hàng nhiễm thủy ngân phải bồi thường theo phán quyết của tòa án.

Từ những dữ kiện trên, một số chuyên gia cho rằng việc quản lý An cung ở Việt Nam cần bắt đầu bằng phân loại sản phẩm. Một trong những hiện tượng phổ biến ở các trang bán An cung là bỏ qua thông tin số đăng ký thuốc, số công bố hoặc tiếp nhận hồ sơ sản phẩm; quảng cáo tự nhận là thực phẩm chức năng hoặc thực phẩm bảo vệ sức khỏe. Khi các trang bán hàng không phải ghi rõ sản phẩm là thuốc hay thực phẩm, người mua không thể tự phân biệt.

Thứ hai là cần kiểm tra kim loại nặng theo từng lô hàng mang tên An cung. Bài học từ lô hàng Triều Tiên năm 2014 vẫn còn nguyên giá trị.

Việc thứ ba là xử lý dứt điểm lời quảng cáo "phòng đột quỵ" gắn cho sản phẩm không phải thuốc, bởi đây chính là lời chào mời mà đường dây ở Thanh Hóa đã sử dụng.

Để người dân hiểu đúng, đủ về bản chất và tác dụng của An cung, các trang bán hàng cần đưa ra hai khuyến cáo thống nhất bao gồm: An cung là thuốc kê đơn, chỉ mua loại có số đăng ký thuốc và dùng theo chỉ định. Khi người thân có dấu hiệu đột quỵ, cần gọi cấp cứu ngay và đưa đến bệnh viện gần nhất.

Hộp An cung có giá thành 105.000 đồng/hộp được bán gần 3 triệu đồng/hộp vì người mua tin mình đang mua sự an tâm. Cái giá phải trả cho niềm tin ấy có khi là những giờ vàng của một ca đột quỵ.