Siết toàn chuỗi cung ứng thực phẩm: Chặn hàng bẩn tuồn ra thị trường

Siết quản lý an toàn thực phẩm

Năm 2025, ngành y tế kiểm tra hơn 334.000 cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm, phát hiện hơn 20.700 cơ sở có vi phạm, xử phạt khoảng 5.000 cơ sở với tổng số tiền hơn 33 tỷ đồng. Cùng năm, lực lượng công an phát hiện hơn 7.400 vụ việc vi phạm, nhiều vụ đã bị khởi tố hình sự về hành vi sản xuất, buôn bán thực phẩm giả. 

Báo cáo công tác an toàn thực phẩm 6 tháng đầu năm, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết, hoạt động thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm được tăng cường. Ngành Y tế đã kiểm tra 118.009 cơ sở, phát hiện 5.695 cơ sở vi phạm, chiếm 4,83% số cơ sở được kiểm tra; xử lý 3.772 cơ sở, tương đương 66,22% số cơ sở vi phạm, tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước; phạt tiền 3.571 cơ sở với tổng số hơn 20,2 tỷ đồng.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, các cơ quan chức năng kiểm tra gần 3.900 cơ sở sản xuất, kinh doanh vật tư nông nghiệp và nông lâm thủy sản, xử phạt 360 cơ sở với tổng số tiền hơn 8,8 tỷ đồng. Lực lượng quản lý thị trường và ngành Công Thương xử lý 1.832 vụ vi phạm, xử phạt hơn 13 tỷ đồng; đồng thời phối hợp với các sàn thương mại điện tử rà soát, yêu cầu gỡ bỏ 14.102 gian hàng và 3.798 sản phẩm liên quan đến thực phẩm bảo vệ sức khỏe giả, thực phẩm chức năng giả và sữa kém chất lượng. Đặc biệt, lực lượng công an phát hiện, xử lý 4.688 vụ với 4.795 tổ chức, cá nhân vi phạm, tăng 102% so với cùng kỳ năm trước.

Bộ Y tế cho biết, chất lượng an toàn thực phẩm tuy đã được cải thiện nhưng chưa thực sự bền vững, chưa đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng và thị trường xuất khẩu; liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị còn hạn chế. Trong khi đó, công tác quản lý thực phẩm trên môi trường số vẫn gặp nhiều khó khăn do việc xác định chủ thể kinh doanh, nguồn gốc hàng hóa và truy xuất xuất xứ còn phức tạp. Đáng chú ý, tình hình ngộ độc thực phẩm có xu hướng gia tăng.

Chặn nguy cơ từ đầu vào

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Chu Quốc Thịnh - Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho hay, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 ra đời khi nền sản xuất còn phân tán, chuỗi cung ứng ngắn và thương mại điện tử gần như chưa hiện diện. Sau hơn 15 năm, quy mô sản xuất, mức độ phức tạp của chuỗi cung ứng và kênh phân phối đều đã khác hẳn, nhiều quy định của luật hiện hành không còn theo kịp thực tiễn. 

Nhằm thể chế hóa tinh thần chỉ đạo của Bộ Chính trị và Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Bộ Y tế đã chủ trì, phối hợp với các Bộ, ngành, cơ quan liên quan dồn nguồn lực xây dựng Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi và Đề án hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm; đồng thời, số hóa và xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia liên thông.

Đây là 3 trụ cột chính sách lớn nhằm kiến tạo giải pháp căn cơ để kiểm soát xuyên suốt toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm, từ khâu sản xuất, chăn nuôi, trồng trọt ban đầu cho đến quá trình lưu thông, chế biến và tiêu dùng cuối cùng.

Theo TS. Nguyễn Minh Phong - Uỷ viên Hội đồng tư vấn Kinh tế, Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, thay đổi mang tính nền tảng của dự thảo lần này là chuyển từ kiểm soát rời rạc theo từng công đoạn sang quản lý an toàn thực phẩm dựa trên kiểm soát nguy cơ trong toàn bộ chuỗi cung ứng.

Phạm vi quản lý được xác định bao quát toàn bộ hành trình của thực phẩm, từ trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, thu hái, đánh bắt, khai thác, giết mổ, sơ chế, chế biến cho đến phân phối, lưu thông trên thị trường và tới tay người tiêu dùng. Nguyên tắc xuyên suốt là loại bỏ tác nhân gây hại ngay từ đầu nguồn thay vì chờ hàng hóa ra thị trường rồi mới lấy mẫu kiểm nghiệm và xử phạt như cách làm quen thuộc lâu nay.

"Cách tiếp cận này vốn đã phổ biến ở nhiều nước phát triển. Thay vì hỏi cơ sở đã có đủ giấy phép hay chưa, cơ quan quản lý hỏi mối nguy lớn nhất của sản phẩm nằm ở khâu nào, ai chịu trách nhiệm kiểm soát khâu đó và kiểm soát bằng công cụ gì. Cùng một nguồn lực có hạn, câu hỏi thứ hai cho kết quả bảo vệ người tiêu dùng tốt hơn hẳn", ông phân tích.

Để hiện thực hóa, dự thảo bổ sung quy định về giới hạn tồn dư thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật và các tác nhân ô nhiễm trong thực phẩm theo chuẩn quốc tế. Nhiều nhóm cơ sở sản xuất sẽ phải áp dụng hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000.

Yêu cầu này tạo áp lực chi phí thật với khối doanh nghiệp vừa và nhỏ song khi mặt bằng tuân thủ được nâng lên, hàng kém chất lượng khó cạnh tranh bằng giá rẻ và những cơ sở đầu tư nghiêm túc lâu nay chịu thiệt sẽ được đặt lại đúng vị thế.

Dữ liệu liên thông để truy xuất tận gốc

Nội dung được quan tâm nhất trong dự thảo là trách nhiệm của các nền tảng số. Luật An toàn thực phẩm năm 2010 ra đời khi thương mại điện tử còn sơ khai nên gần như không có công cụ điều chỉnh kênh bán hàng trực tuyến. Đó là kẽ hở để hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc len vào, nhất là qua livestream và mạng xã hội.

Dự thảo quy định trách nhiệm của chủ sở hữu sàn giao dịch thương mại điện tử và tổ chức, cá nhân cung cấp dịch vụ nền tảng. Các sàn phải xây dựng cơ chế kiểm duyệt sản phẩm, kiểm soát hồ sơ pháp lý của hàng hóa trước khi cho phép kinh doanh, yêu cầu người bán công khai giấy tờ pháp lý, gỡ bỏ sản phẩm vi phạm khi có yêu cầu của cơ quan chức năng và chịu trách nhiệm liên đới khi xảy ra sự cố.

Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm Chu Quốc Thịnh nhấn mạnh, đây là một trong ba đột phá chiến lược của dự thảo, bảo đảm lĩnh vực này không trở thành "vùng trống" của quản lý nhà nước.

Nhóm chính sách trong tâm khác của dự thảo là số hóa và xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia liên thông trên phạm vi cả nước, lưu trữ đầy đủ thông tin về cơ sở sản xuất, kinh doanh cùng toàn bộ vòng đời của từng sản phẩm, từ sản xuất ban đầu, sơ chế, chế biến, lưu thông cho đến khi được sử dụng. Trên nền dữ liệu đó, dự thảo hướng tới ứng dụng mã QR, mã vạch, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo trong phân tích nguy cơ, truy xuất nguồn gốc, cảnh báo sớm và xử lý sự cố.

Theo TS. Nguyễn Minh Phong, giá trị thực tế của hệ thống bộc lộ rõ nhất khi có sự cố xảy ra. Trong một vụ ngộ độc tập thể hay một lô hàng bị phát hiện nhiễm chất cấm, thời gian luôn là yếu tố quyết định mức độ thiệt hại. Nếu dữ liệu về nguyên liệu đầu vào, cơ sở chế biến và tuyến phân phối đã nằm sẵn trên một hệ thống thống nhất, việc khoanh vùng và thu hồi hoàn toàn có thể tính bằng giờ thay vì bằng tuần như hiện nay.

"Dù vậy, điều kiện tiên quyết cho tham vọng này là dữ liệu phải thực sự thông suốt giữa các bộ, ngành và giữa trung ương với địa phương. Nếu mỗi cơ quan vẫn giữ một cơ sở dữ liệu riêng trong phạm vi quản lý của mình, việc truy xuất một lô hàng đi qua nhiều khâu vẫn sẽ tắc lại đúng ở những chỗ giáp ranh và khoản đầu tư cho hệ thống sẽ khó phát huy hết giá trị", ông nói.

Dự thảo Luật An toàn thực phẩm sửa đổi được thiết kế theo hướng chuyển dịch căn bản từ phương thức quản lý dựa trên tiền kiểm sang đánh giá nguy cơ thực tế, kiểm soát chặt chẽ theo chuỗi cung ứng và ứng dụng công nghệ số.