Phụ nữ vùng cao và hành trình thoát 'bẫy giá trị thấp'

Từ “hậu phương sản xuất” đến chủ thể kiến tạo giá trị

Ở nhiều vùng cao, phụ nữ từ lâu đã gắn bó với nương rẫy, với những mùa vụ nối tiếp nhau trong nhịp sống bền bỉ nhưng lặng thầm. Họ là lực lượng lao động chính trong sản xuất nông nghiệp, song lại ít khi xuất hiện ở những khâu tạo giá trị gia tăng cao hơn như chế biến, xây dựng thương hiệu hay tiếp cận thị trường. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, cùng với sự phát triển của kinh tế hợp tác và xu hướng tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, vai trò của phụ nữ vùng cao đã chuyển từ “người làm” sang “người làm chủ”.

Tại Hợp tác xã Cốm tươi Thơm Thương (tỉnh Tuyên Quang), từ những hạt nếp nương truyền thống, phụ nữ địa phương đã chủ động tham gia vào các khâu sơ chế, chế biến, đóng gói và xây dựng thương hiệu sản phẩm. Chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, bà Lục Thị Mỹ, Chủ tịch Hợp tác xã cho biết, việc tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị giúp nâng cao đáng kể giá trị của sản phẩm, đồng thời tạo thu nhập ổn định hơn cho các thành viên.

“Trước đây, bà con chủ yếu bán nguyên liệu thô, giá trị thấp và phụ thuộc vào thương lái. Khi tham gia hợp tác xã, chúng tôi được hướng dẫn quy trình sản xuất, chế biến, từ đó sản phẩm làm ra có chất lượng đồng đều hơn, giá bán cũng cao hơn”, bà Mỹ chia sẻ.

Không chỉ dừng lại ở sản xuất, phụ nữ trong hợp tác xã còn từng bước tiếp cận các kỹ năng mới như quản lý, marketing, bán hàng trực tuyến. Đây là bước chuyển quan trọng, giúp họ không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn làm chủ được đầu ra - yếu tố then chốt trong chuỗi giá trị nông sản.

Tương tự, tại Lào Cai, Hợp tác xã Chế biến thực phẩm Gia Phú do bà Vũ Thị Thắm làm Giám đốc đã và đang xây dựng mô hình sản xuất gắn với chế biến sâu. Các sản phẩm nông sản địa phương sau thu hoạch được đưa vào chế biến, đóng gói theo tiêu chuẩn, kéo dài thời gian bảo quản và nâng cao giá trị thương mại.

Theo bà Thắm, phụ nữ vùng cao có nhiều lợi thế khi tham gia chuỗi giá trị, đặc biệt là sự tỉ mỉ, kiên trì trong sản xuất và chế biến. Tuy nhiên, để phát huy được vai trò này, cần có sự hỗ trợ về kỹ thuật, vốn và thị trường.

“Chúng tôi xác định, nếu chỉ dừng lại ở sản xuất nguyên liệu thì rất khó phát triển bền vững. Vì vậy, hợp tác xã tập trung vào chế biến, xây dựng thương hiệu và tìm kiếm thị trường. Phụ nữ tham gia không chỉ là lao động mà còn trực tiếp quản lý, vận hành”, bà Thắm cho biết.

Mở rộng không gian phát triển trong chuỗi giá trị hiện đại

Ngày nay, nhiều phụ nữ vùng cao đã bắt đầu tiếp cận các kênh phân phối hiện đại, từng bước đưa nông sản vào chuỗi giá trị rộng lớn hơn. Đây là xu hướng tất yếu trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tính minh bạch của sản phẩm.

Tại Hợp tác xã nông sản Khe Sanh, bà Nguyễn Thị Hằng, Giám đốc Hợp tác xã cho biết, việc tham gia vào chuỗi giá trị không chỉ là câu chuyện sản xuất mà còn là câu chuyện kết nối. Theo đó, hợp tác xã chủ động liên kết với các đơn vị phân phối, từng bước đưa sản phẩm tiếp cận thị trường ngoài địa phương.

“Muốn đi xa, sản phẩm phải đạt chuẩn và có câu chuyện riêng. Phụ nữ trong hợp tác xã không chỉ làm ra sản phẩm mà còn trực tiếp tham gia giới thiệu, quảng bá, tạo niềm tin với người tiêu dùng”, bà Hằng trao đổi với phóng viên Báo Công Thương. 

Một trong những điểm đáng chú ý là sự thay đổi trong tư duy sản xuất của phụ nữ vùng cao. Từ chỗ sản xuất theo kinh nghiệm, họ đang dần tiếp cận các tiêu chuẩn chất lượng, quy trình sản xuất an toàn, đồng thời chú trọng đến yếu tố bao bì, nhãn mác - những yếu tố trước đây ít được quan tâm nhưng lại đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao giá trị sản phẩm.

Bên cạnh đó, sự phát triển của thương mại điện tử cũng mở ra cơ hội mới cho phụ nữ vùng cao. Thông qua các nền tảng số, họ có thể tiếp cận trực tiếp với người tiêu dùng mà không cần qua nhiều khâu trung gian. Tuy nhiên, để phụ nữ vùng cao thực sự tham gia hiệu quả vào chuỗi giá trị nông sản, vẫn còn không ít thách thức như hạn chế về trình độ quản lý, kỹ năng tiếp cận thị trường, cũng như nguồn lực đầu tư cho sản xuất và chế biến. Vì vậy, cần có sự đồng hành của các cơ quan chức năng, tổ chức hỗ trợ nhằm nâng cao năng lực cho các hợp tác xã do phụ nữ làm chủ.

Thực tế cho thấy, khi phụ nữ được trao quyền và tạo điều kiện, họ đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội tại địa phương. Việc tham gia vào chuỗi giá trị giúp họ có thu nhập ổn định hơn, cải thiện đời sống gia đình, đồng thời nâng cao vị thế trong cộng đồng.

Phụ nữ vùng cao đang từng bước khẳng định vai trò trong chuỗi giá trị nông sản. Không còn là “hậu phương” lặng lẽ, họ đang trở thành những chủ thể năng động, sáng tạo, góp phần định hình hướng đi bền vững cho nông nghiệp địa phương trong giai đoạn mới.