Tin Khu Vực
An toàn từ mỗi ngôi nhà
Ngày 13/10 hằng năm là Ngày Quốc tế Giảm nhẹ rủi ro thiên tai do Liên hợp quốc phát động, đồng thời là Ngày ASEAN về Quản lý thiên tai. Năm 2026, chủ đề “Khả năng chống chịu bắt đầu từ mỗi ngôi nhà” đặt ra một yêu cầu thiết thực: Muốn giảm thiệt hại do thiên tai, không thể chỉ tập trung cứu hộ, cứu trợ khi sự cố xảy ra mà phải chủ động phòng ngừa từ nơi người dân sinh sống.
Người dân và lực lượng địa phương chung tay dựng nhà mới cho các hộ phải di dời do mưa lũ. Ảnh: H.C
Theo Báo cáo thiên tai thế giới năm 2026 của Liên đoàn Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế (IFRC), trong giai đoạn 2020-2024, thiên tai khiến hơn 270.000 người thiệt mạng, ảnh hưởng đến gần 700 triệu người và gây ra hơn 105 triệu lượt di dời nội địa. Tại Việt Nam, số liệu của Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho thấy, từ đầu năm đến hết tháng 9/2026, cả nước xảy ra 20 loại hình thiên tai, làm 68 người chết và mất tích, 85 người bị thương. Thiên tai khiến 237 nhà bị sập, đổ, 24.584 nhà hư hỏng, tốc mái; gây ngập, thiệt hại 127.353 ha lúa, hoa màu, cây trồng và làm 64,5 km đường giao thông sạt lở, hư hỏng. Tổng thiệt hại ước tính 3.943 tỷ đồng.
Đằng sau những con số thiệt hại là bài toán về chi phí phòng ngừa và khắc phục hậu quả. Một ngôi nhà bị phá hủy không chỉ cần kinh phí xây dựng lại mà còn khiến người dân mất nơi ở, gián đoạn sinh kế, phát sinh chi phí di chuyển và ổn định cuộc sống. Với những hộ thu nhập thấp, một đợt thiên tai có thể xóa đi phần lớn tài sản tích lũy trong nhiều năm.
Mức độ thiệt hại không chỉ phụ thuộc vào cường độ thiên tai mà còn liên quan đến chất lượng công trình, vị trí cư trú, khả năng tiếp cận thông tin và sự chuẩn bị của mỗi gia đình. Thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, kinh nghiệm xây dựng nhà ở truyền thống có thể cung cấp những gợi ý hữu ích. Nhà sàn giúp hạn chế tác động của ngập lụt trong những điều kiện nhất định; giải pháp nâng nền nhà được áp dụng tại một số khu vực có nguy cơ nước lũ tràn vào nơi ở. Tuy nhiên, không có một kiểu nhà nào phù hợp với tất cả địa hình và loại hình thiên tai.
Một vấn đề khác là khả năng chi trả. Những hộ thu nhập thấp thường khó bố trí kinh phí gia cố nhà cửa, di dời khỏi khu vực nguy hiểm hoặc xây dựng lại sau thiên tai. Nếu thiếu hỗ trợ, họ có thể tiếp tục sống trong điều kiện rủi ro cao và phải gánh chịu thiệt hại qua nhiều đợt. Bởi vậy, nhà ở chống chịu thiên tai không nên chỉ là lựa chọn dành cho những gia đình có điều kiện kinh tế. Chính sách hỗ trợ cải thiện nhà ở, đầu tư hạ tầng, di dời dân cư khỏi khu vực nguy hiểm cần hướng tới đúng nhóm dễ bị tổn thương. Đây không chỉ là vấn đề an sinh mà còn là cách giảm chi phí xã hội trong dài hạn.
Cảnh báo sớm phải đi cùng kỹ năng ứng phó
Nhà ở an toàn là một lớp bảo vệ quan trọng, nhưng không thể thay thế cảnh báo sớm và kỹ năng ứng phó. Ngay cả công trình được gia cố tốt cũng có thể đối mặt với rủi ro nếu nằm trong khu vực nguy hiểm, người dân không nhận được thông tin kịp thời hoặc không biết cách sơ tán.
Sáng kiến “Cảnh báo sớm cho tất cả” của Liên hợp quốc đặt mục tiêu bảo đảm mọi người trên thế giới được hưởng lợi từ hệ thống cảnh báo sớm vào cuối năm 2027. Để cảnh báo phát huy hiệu quả, thông tin dự báo cần được kết nối với dữ liệu rủi ro và hệ thống truyền tin đến cộng đồng. Đặc biệt, người cao tuổi, người khuyết tật, trẻ em và những nhóm gặp khó khăn trong tiếp cận thông tin cần được tính đến trong phương án truyền tin, sơ tán và hỗ trợ khẩn cấp.
Tuy nhiên, cảnh báo chỉ thực sự có giá trị khi người dân biết phải làm gì tiếp theo. Khi có thông tin về bão, lũ hoặc sạt lở đất, mỗi gia đình cần xác định nơi trú tránh an toàn, tuyến sơ tán, chuẩn bị vật dụng thiết yếu và phương án hỗ trợ những thành viên cần trợ giúp. Diễn tập tại cộng đồng, hướng dẫn kỹ năng ứng phó và xây dựng kế hoạch phòng tránh ở cấp hộ gia đình cần trở thành hoạt động thường xuyên, thay vì chỉ được triển khai khi thiên tai đến gần.
Trong tháng 10/2026, hưởng ứng Ngày Quốc tế Giảm nhẹ rủi ro thiên tai và Ngày ASEAN về Quản lý thiên tai, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai phối hợp với các cơ quan, tổ chức liên quan triển khai nhiều hoạt động truyền thông, giáo dục. Tại Ninh Bình, cuộc thi Rung Chuông Vàng được tổ chức tại 5 trường, thu hút hơn 3.000 học sinh trung học cơ sở tham gia vòng sơ loại. Cuộc thi “Dance Storm - Vũ điệu ứng phó thiên tai” tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội cũng sử dụng hình thức nghệ thuật để truyền tải thông điệp về khả năng chống chịu từ mỗi gia đình.
Trong công tác phòng, chống thiên tai, Việt Nam đã có những nỗ lực đáng ghi nhận trong huy động lực lượng, hỗ trợ người dân và khôi phục nhà ở. Chiến dịch Quang Trung là một ví dụ. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sau khoảng 1,5 tháng triển khai, chiến dịch đã hoàn thành sửa chữa 34.759 căn nhà bị hư hỏng để người dân trở về sinh sống trước ngày 31/12/2025; đồng thời xây dựng lại 1.597 căn nhà bị sập, đổ, lũ cuốn trôi, hoàn thành trước ngày 15/1/2026. Kết quả này cho thấy vai trò của việc huy động nguồn lực và tổ chức thực hiện quyết liệt khi người dân gặp khó khăn.
Nhấn mạnh yêu cầu chủ động quản lý rủi ro và sống an toàn với thiên tai, theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, Ủy viên Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia, khi người dân có kiến thức, mỗi gia đình có kỹ năng ứng phó và cộng đồng liên kết chặt chẽ, khả năng chống chịu sẽ được nâng cao. Để chuyển từ ứng phó bị động sang quản trị rủi ro chủ động, trách nhiệm cần được phân định rõ. Chính quyền cần cung cấp thông tin rủi ro, tổ chức quy hoạch, đầu tư hạ tầng và xây dựng phương án ứng phó. Các chủ đầu tư, doanh nghiệp xây dựng cần tính đến yêu cầu an toàn trong lựa chọn địa điểm, thiết kế và thi công công trình. Các tổ chức xã hội có thể tham gia đào tạo kỹ năng, kết nối nguồn lực và hỗ trợ nhóm dễ bị tổn thương. Mỗi hộ gia đình cần chủ động tìm hiểu nguy cơ tại nơi sinh sống, chuẩn bị phương án ứng phó và thực hiện hướng dẫn khi có cảnh báo.
Thiên tai không thể bị loại bỏ hoàn toàn, nhưng thiệt hại có thể được hạn chế nếu công tác phòng ngừa được triển khai từ sớm. Điều này đòi hỏi đầu tư cho nhà ở an toàn phải đi cùng cảnh báo sớm, quy hoạch phù hợp, giáo dục kỹ năng và chính sách hỗ trợ người dân. Ngày Quốc tế Giảm nhẹ rủi ro thiên tai năm 2026 vì thế không chỉ gợi nhắc về trách nhiệm bảo vệ tính mạng, tài sản trước thiên tai mà còn đặt ra yêu cầu về hiệu quả sử dụng nguồn lực. Khi phòng ngừa được coi là một phần của đầu tư phát triển, mỗi ngôi nhà an toàn sẽ góp phần giảm chi phí khắc phục hậu quả, bảo vệ sinh kế và hạn chế áp lực lên ngân sách.
Một cộng đồng an toàn không phải là cộng đồng không còn thiên tai, mà là cộng đồng hiểu rõ rủi ro, có khả năng chuẩn bị và biết hành động trước, trong và sau mỗi sự cố. Khả năng chống chịu bắt đầu từ mỗi ngôi nhà, nhưng chỉ được củng cố bền vững khi có sự kết nối giữa người dân, chính quyền, doanh nghiệp và toàn bộ hệ thống phòng, chống thiên tai.