Phát triển công nghiệp văn hóa: Cần giữ chân người làm nghề

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam xác định văn hóa và con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực quan trọng cho phát triển đất nước. Trong đó, đào tạo, thu hút và trọng dụng nhân tài là yêu cầu then chốt để phát huy sức sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh của các ngành công nghiệp văn hóa.

Với TP. Hồ Chí Minh, yêu cầu này đặt ra cấp thiết khi Thành phố định hướng đưa công nghiệp văn hóa trở thành một động lực tăng trưởng. Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa mở ra nhiều cơ chế mới về đào tạo, đãi ngộ và sử dụng nhân lực. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, muốn giữ người làm nghề, chính sách cần đi cùng việc làm ổn định và môi trường sáng tạo đủ sức nuôi dưỡng tài năng.

Chính sách mở đường cho đào tạo và trọng dụng nhân tài

Đánh giá về nguồn nhân lực công nghiệp văn hóa tại TP. Hồ Chí Minh, TS. Nguyễn Thị Kim Liên, Trưởng khoa Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị khu vực II, chỉ ra khoảng cách giữa tiềm năng và chất lượng nhân lực hiện nay. Thành phố có đông đảo văn nghệ sĩ, nghệ nhân và doanh nghiệp sáng tạo, nhưng vẫn thiếu chuyên gia quản trị văn hóa, nhà sản xuất, biên kịch, đạo diễn, nhân lực công nghệ và kỹ thuật hậu kỳ; lực lượng kế thừa ở một số ngành nghệ thuật truyền thống cũng còn hạn chế.

Theo TS. Kim Liên, một trong những nguyên nhân là do chương trình đào tạo chưa theo kịp yêu cầu của thị trường. Đào tạo văn hóa, nghệ thuật còn thiên về lý thuyết hoặc kỹ năng chuyên môn, trong khi người học cần được trang bị thêm kiến thức quản trị, kinh doanh, kỹ năng số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và sở hữu trí tuệ. Đây là những năng lực cần thiết để sản phẩm văn hóa không chỉ được sáng tạo mà còn có thể tổ chức sản xuất, tiếp cận công chúng và khai thác giá trị trên thị trường.

Từ góc nhìn thể chế, TS. Kim Liên đánh giá Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa có một số đề xuất đáng chú ý. Trước hết là chuẩn hóa các cấp độ nhân lực, nhân lực chất lượng cao và nhân tài công nghiệp văn hóa; xây dựng khung năng lực làm căn cứ cho tuyển dụng, đào tạo và đãi ngộ. 

Dự thảo cũng đề xuất cơ chế linh hoạt để nghệ sĩ, nghệ nhân và chuyên gia doanh nghiệp tham gia giảng dạy, hướng dẫn thực hành. Cùng với đó là chính sách học bổng, hỗ trợ học phí và chi phí sinh hoạt cho người học ngành ưu tiên; phụ cấp đối với nhà giáo và ưu đãi thuế thu nhập cá nhân cho một số nhóm nhân lực chất lượng cao. Dù các nội dung trên hiện vẫn là đề xuất trong dự thảo, song Thành phố cần chuẩn bị trước danh mục ngành nghề ưu tiên, nhu cầu nhân lực và phương án triển khai, thay vì chờ luật được ban hành mới bắt đầu thực hiện.

Muốn giữ người làm nghề, phải tạo việc làm ổn định

Nếu ý kiến của TS. Kim Liên chỉ ra yêu cầu về thể chế và đào tạo, thì TS. NSƯT Lê Nguyên Đạt, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh TP. Hồ Chí Minh lại chỉ ra những khó khăn cụ thể trong môi trường hành nghề.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. NSƯT Lê Nguyên Đạt đánh giá, sân khấu truyền thống thời gian gần đây đã được quan tâm, một số nhà hát công lập được giao thực hiện dự án, vở diễn và chương trình nhằm tìm lại khán giả. Tuy nhiên, hoạt động này còn mang tính thời vụ, thiếu đầu tư liên tục. Ông cho rằng cần có cơ chế đặt hàng dài hạn, xác định rõ mỗi quý hoặc mỗi năm nhà hát phải có bao nhiêu sản phẩm, bao nhiêu suất diễn và tiếp cận được lượng khán giả nào. Có mục tiêu và tiêu chí đánh giá cụ thể mới có thể đo lường hiệu quả đầu tư, điều chỉnh cách làm và duy trì những chương trình có giá trị.

Đây cũng là điều kiện để nghệ sĩ có việc làm thường xuyên, tập trung rèn nghề và nâng cao chuyên môn. TS. NSƯT Lê Nguyên Đạt cho biết, nhiều nghệ sĩ hiện vẫn phải phân tán thời gian để mưu sinh, ảnh hưởng đến quá trình luyện tập và phát triển kỹ năng.

Khó khăn không chỉ nằm ở các đơn vị công lập. TP. Hồ Chí Minh có nhiều nhóm, đơn vị sân khấu xã hội hóa hoạt động trong lĩnh vực kịch nói, cải lương, hát bội, nhưng còn thiếu địa điểm biểu diễn và cơ chế hỗ trợ. Một số doanh nghiệp muốn đồng hành với sân khấu cũng gặp vướng mắc về thuế và việc khấu trừ khoản tài trợ.

Theo ông Lê Nguyên Đạt, cần tháo gỡ những rào cản này để huy động tốt hơn nguồn lực xã hội. Các đơn vị ngoài công lập có thể góp phần duy trì hoạt động biểu diễn, đáp ứng nhu cầu khán giả và tạo thêm cơ hội việc làm cho nghệ sĩ. Nếu thiếu địa điểm, nguồn lực và cơ chế hợp tác phù hợp, những đơn vị tâm huyết cũng khó duy trì hoạt động lâu dài.

Với việc đào tạo công chúng kế cận, ông cho rằng sân khấu học đường cần đi sâu vào giáo dục nghệ thuật, có sự phối hợp giữa ngành văn hóa, giáo dục, cộng đồng và các trường học, nhất là bậc trung học và đại học. Khi người trẻ được tiếp xúc, hiểu và tìm thấy sự gần gũi với nghệ thuật, họ mới có thể trở thành khán giả gắn bó, góp phần duy trì sức sống của sân khấu.

Phát triển nhân lực công nghiệp văn hóa không thể tách rời đào tạo, cơ chế sử dụng và môi trường hành nghề. Đây cũng là những việc TP. Hồ Chí Minh cần chủ động chuẩn bị để cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW. Thành phố cần rà soát nhu cầu nhân lực theo từng ngành, xác định lĩnh vực ưu tiên đào tạo, tăng cường đặt hàng cơ sở giáo dục và huy động người làm nghề tham gia truyền dạy. Đồng thời, cần tháo gỡ khó khăn về địa điểm biểu diễn, khuyến khích doanh nghiệp đồng hành và duy trì các chương trình nghệ thuật theo kế hoạch dài hạn.

Dự thảo Luật có thể tạo thêm hành lang pháp lý, nhưng hiệu quả phát triển nhân lực phải được nhìn từ thực tế: người học có cơ hội làm nghề, nghệ sĩ có việc làm và thu nhập ổn định, người tài có môi trường sáng tạo, còn công chúng có điều kiện tiếp cận các sản phẩm văn hóa. Đó là nền tảng để công nghiệp văn hóa TP. Hồ Chí Minh phát triển bền vững.

Theo Sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh, kinh tế văn hóa trên địa bàn đang có bước phát triển đáng ghi nhận, từng bước khẳng định vai trò trong cơ cấu kinh tế thành phố. Doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực văn hóa hiện chiếm khoảng 7,74% tổng số doanh nghiệp, đóng góp khoảng 5,7% GRDP. Thành phố đặt mục tiêu nâng tỷ trọng đóng góp này lên 7-7,2% vào năm 2030.