Phát huy vai trò doanh nghiệp trong tái cơ cấu ngành Công Thương

Quyết định số 165/QĐ-TTg ngày 28/2/2023 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án tái cơ cấu ngành Công Thương giai đoạn đến năm 2030 đặt ra yêu cầu nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của toàn ngành. Trong tiến trình đó, cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, là lực lượng trực tiếp đổi mới sản xuất, kinh doanh, ứng dụng công nghệ và tham gia chuỗi giá trị.

Để làm rõ vai trò của doanh nghiệp và những điều kiện cần thiết để phát huy vai trò này trong tái cơ cấu ngành Công Thương, phóng viên Báo Công Thương đã trao đổi với TS. Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam.

Sức bật mới từ doanh nghiệp

- Thưa ông, Quyết định số 165/QĐ-TTg xác định khu vực kinh tế tư nhân là một trong những lực lượng quan trọng thực hiện tái cơ cấu ngành Công Thương. Từ thực tiễn hoạt động của cộng đồng doanh nghiệp, ông đánh giá vai trò của doanh nghiệp trong quá trình tái cơ cấu ngành hiện nay đã chuyển biến như thế nào?

TS. Tô Hoài Nam: Tôi cho rằng chuyển biến tích cực là doanh nghiệp ngày càng thể hiện rõ vai trò chủ thể trong tái cơ cấu ngành Công Thương. Doanh nghiệp chủ động đổi mới công nghệ, nâng năng suất, chất lượng sản phẩm và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Tinh thần của Quyết định số 165/QĐ-TTg cũng thể hiện rõ yêu cầu này. Tái cơ cấu ngành phải được phản ánh bằng sự thay đổi trong từng doanh nghiệp. Đầu tư công nghệ mới, tiết kiệm năng lượng, cải thiện chất lượng sản phẩm, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường chính là những biểu hiện cụ thể của quá trình đó.

Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa đã chủ động ứng dụng công nghệ số vào quản trị, sản xuất, bán hàng và kết nối khách hàng. Các yêu cầu về tiêu chuẩn xanh, sản xuất sạch hơn và truy xuất nguồn gốc cũng được doanh nghiệp quan tâm để đáp ứng những thị trường có tiêu chuẩn cao.

Tư duy của doanh nghiệp đang chuyển từ “làm nhiều hơn” sang “làm hiệu quả hơn” và “tạo ra giá trị cao hơn”. Tái cơ cấu chỉ có chiều sâu khi doanh nghiệp lựa chọn được phân khúc phù hợp, nâng chất lượng quản trị và cải thiện vị trí trong chuỗi cung ứng.

Tinh thần chủ động đổi mới của doanh nghiệp, cùng với việc Nhà nước hoàn thiện thể chế và khơi thông nguồn lực, là cơ sở để thúc đẩy tái cơ cấu ngành theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững.

- Quyết định 165/QĐ-TTg đặt mục tiêu chuyển từ tăng trưởng chủ yếu dựa vào quy mô sang nâng cao năng suất, chất lượng, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đâu đang là khoảng cách để thực hiện sự chuyển đổi này?

TS. Tô Hoài Nam: Theo tôi, khoảng cách thể hiện chủ yếu ở nguồn lực đầu tư, công nghệ, năng lực quản trị và chất lượng nhân lực. Nhiều doanh nghiệp nhận thức được rằng chỉ dựa vào lao động giá rẻ, gia công hoặc mở rộng sản lượng thì khó nâng cao sức cạnh tranh dài hạn.

Trước hết là nguồn lực đầu tư. Đổi mới thiết bị, tự động hóa, chuyển đổi số, tiết kiệm năng lượng hay đáp ứng tiêu chuẩn xanh đều cần vốn. Quy mô tài chính hạn chế khiến doanh nghiệp nhỏ và vừa phải lựa chọn kỹ khâu cần ưu tiên đầu tư.

Tiếp đến là công nghệ và năng lực quản trị. Không phải doanh nghiệp nào cũng biết nên bắt đầu từ đâu, lựa chọn công nghệ nào và tổ chức lại quy trình ra sao. Hệ thống tư vấn, hỗ trợ phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp từng bước rút ngắn khoảng cách này.

Chất lượng nhân lực và khả năng tham gia chuỗi giá trị cũng là những hạn chế cần khắc phục. Muốn tạo ra giá trị cao hơn, doanh nghiệp cần đội ngũ có khả năng vận hành công nghệ, quản trị, cải tiến và phát triển thị trường. Đồng thời, phải đáp ứng được tiêu chuẩn của doanh nghiệp lớn và các tập đoàn FDI để tham gia những công đoạn có giá trị cao hơn.

Triển vọng chuyển đổi phụ thuộc vào việc chính sách hỗ trợ có đến được doanh nghiệp, khả năng tiếp cận vốn và công nghệ có được cải thiện, cùng với nỗ lực đổi mới của chính doanh nghiệp.

Khơi thông nguồn lực cho doanh nghiệp

- Tái cơ cấu ngành Công Thương không chỉ là việc của cơ quan quản lý mà cuối cùng phải được thể hiện bằng sự thay đổi trong từng doanh nghiệp. Theo ông, Nhà nước cần tạo môi trường và cơ chế như thế nào để doanh nghiệp chủ động đầu tư, đổi mới và thực sự trở thành chủ thể của quá trình tái cơ cấu?

TS. Tô Hoài Nam: Điều quan trọng nhất là tạo dựng môi trường kinh doanh ổn định, minh bạch, thuận lợi và có khả năng dự báo. Khi tin tưởng vào chính sách và nhìn rõ định hướng thị trường, doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư dài hạn vào công nghệ, nhân lực, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Với phạm vi quản lý từ công nghiệp, năng lượng đến thương mại, việc Bộ Công Thương thúc đẩy tái cơ cấu có tác động lan tỏa đến điều kiện kinh doanh của cả nền kinh tế. Quy hoạch và định hướng ngành rõ ràng giúp doanh nghiệp lựa chọn lĩnh vực, địa bàn đầu tư và giảm rủi ro. Nguồn cung năng lượng tin cậy, dịch vụ logistics hiệu quả và hệ thống phân phối thông suốt giúp giảm chi phí sản xuất, lưu thông. Phát triển công nghiệp hỗ trợ gắn với liên kết chuỗi mở thêm cơ hội nhận đơn hàng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đó là những lợi ích cụ thể mà cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng từ tái cơ cấu ngành.

Xét về định hướng, tái cơ cấu ngành là một cách cụ thể hóa Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 17/11/2022, Hội nghị lần thứ 6 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Trong bối cảnh hiện nay, việc triển khai còn cần gắn với Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia, bảo đảm doanh nghiệp được tiếp cận bình đẳng các cơ hội và nguồn lực phát triển.

Về tổ chức thực hiện, Bộ đã ban hành Chương trình hành động tại Quyết định số 1971/QĐ-BCT ngày 2/8/2023 để triển khai Quyết định số 165/QĐ-TTg. Theo tôi, cần gắn các nhiệm vụ này với Nghị quyết số 198/2025/QH15 ngày 17/5/2025 của Quốc hội một số cơ chế, chính sách đặc biệt phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết số 138/NQ-CP ngày 16/5/2025 của Chính phủ về thực hiện Nghị quyết số 68-NQ/TW. Trong phạm vi quản lý ngành, trọng tâm là cắt giảm điều kiện kinh doanh không cần thiết, đơn giản hóa thủ tục, tránh thanh tra, kiểm tra trùng lặp; đồng thời phối hợp tháo gỡ vướng mắc về mặt bằng sản xuất, vốn và công nghệ.

Chính sách hỗ trợ cần dễ tiếp cận, dễ thực hiện và sát nhu cầu thực tế. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, cần có công cụ cụ thể để tiếp cận vốn, công nghệ, thông tin thị trường, tư vấn quản trị và nhân lực phù hợp.

Nguồn lực hỗ trợ cần tập trung vào những hoạt động tác động trực tiếp đến năng lực cạnh tranh, như đổi mới thiết bị, cải tiến quy trình, số hóa quản trị, phát triển sản phẩm và đáp ứng tiêu chuẩn, chứng nhận để tham gia chuỗi cung ứng.

Đồng thời, cần tăng cường kết nối doanh nghiệp nhỏ và vừa với doanh nghiệp lớn, tập đoàn FDI, viện nghiên cứu, trường đại học và các trung tâm đổi mới sáng tạo.

Nhà nước cần làm tốt vai trò kiến tạo thông qua hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng và bảo đảm cạnh tranh bình đẳng; doanh nghiệp chủ động lựa chọn công nghệ, sản phẩm và mô hình kinh doanh phù hợp. Khi mỗi bên thực hiện tốt vai trò của mình, mục tiêu của Quyết định số 165/QĐ-TTg sẽ được chuyển hóa thành kết quả cụ thể trong sản xuất, kinh doanh.

Hiệu quả thực hiện cần được đo bằng thời gian, chi phí mà doanh nghiệp thực sự tiết kiệm được và số doanh nghiệp nhỏ và vừa đủ năng lực tham gia chuỗi cung ứng. Mỗi nhiệm vụ cần có cơ quan chịu trách nhiệm, thời hạn hoàn thành và cơ chế tiếp nhận phản hồi của doanh nghiệp.

- Từ nay đến năm 2030, theo ông, đâu là những thay đổi quan trọng mà cộng đồng doanh nghiệp nhỏ và vừa cần thực hiện để tạo ra “xung lực mới” cho tái cơ cấu ngành Công Thương, qua đó đóng góp vào mục tiêu xây dựng nền công nghiệp hiện đại và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế?

TS. Tô Hoài Nam: Từ nay đến năm 2030, doanh nghiệp nhỏ và vừa cần chủ động tái cơ cấu chính mình để nâng vị thế trong chuỗi giá trị và đóng góp rõ nét hơn vào quá trình hiện đại hóa ngành Công Thương.

Thứ nhất, chuyển từ tư duy tăng sản lượng sang tạo giá trị. Cần coi trọng hàm lượng công nghệ, chất lượng, thương hiệu, mức tiêu hao nguyên liệu, năng lượng và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn thị trường. Đây là cơ sở để lựa chọn hướng đầu tư, cải tiến quy trình và nâng năng suất.

Thứ hai, đưa chuyển đổi số và đổi mới công nghệ vào chiến lược phát triển. Doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể bắt đầu từ những khâu làm tăng chi phí, giảm năng suất hoặc hạn chế khả năng tiếp cận khách hàng, phù hợp với nguồn lực của mình.

Thứ ba, chủ động xanh hóa sản xuất, kinh doanh. Tiết kiệm năng lượng, sử dụng hiệu quả nguyên liệu, giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc và sản xuất tuần hoàn ngày càng gắn với năng lực cạnh tranh.

Thứ tư, đổi mới tư duy liên kết. Doanh nghiệp nhỏ và vừa cần chủ động hợp tác với doanh nghiệp lớn, tập đoàn FDI, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cùng ngành để nâng năng lực, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Tôi tin rằng “xung lực mới” sẽ được tạo nên từ những thay đổi đó. Khi doanh nghiệp nâng năng suất, đổi mới công nghệ, xanh hóa sản xuất và mở rộng liên kết, nền tảng doanh nghiệp trong nước sẽ vững hơn, đóng góp thiết thực vào mục tiêu xây dựng nền công nghiệp hiện đại đến năm 2030.

- Xin cảm ơn ông!

Phát huy vai trò doanh nghiệp là một trong những yếu tố quan trọng để tái cơ cấu ngành Công Thương đi vào chiều sâu, nâng năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng.