Phát huy sức mạnh 'ba chân kiềng' để ứng phó phòng vệ thương mại

Nông sản Việt rơi vào tầm ngắm phòng vệ thương mại

Trong lộ trình hội nhập kinh tế quốc tế, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đang đối mặt với nhiều rào cản, trong đó có các vụ việc phòng vệ thương mại. Tính đến hết tháng 5/2026, Việt Nam đã phải đối phó với 321 vụ việc điều tra từ 27 thị trường. Con số này đặt ra yêu cầu cấp thiết về một chiến lược quản trị rủi ro bài bản, chuyển từ “ứng phó bị động” sang “phòng ngừa chủ động” để bảo vệ sinh kế của hàng vạn nông dân và doanh nghiệp.

Báo cáo của Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương cho thấy, cùng với các mặt hàng công nghiệp chiến lược, hiện nay, hàng nông sản của Việt Nam cũng rơi vào tầm ngắm điều tra phòng vệ thương mại của nhiều quốc gia.

“Không chỉ các nhóm hàng có kim ngạch xuất khẩu lớn như pin năng lượng mặt trời, gỗ, thép, nhôm, dệt may (sợi), thủy sản (tôm, cá tra), lốp xe... mà cả những sản phẩm có kim ngạch xuất khẩu trung bình và nhỏ như túi giấy, đĩa giấy... hay hàng nông nghiệp như tôm, cá, tỏi, gạo, mật ong, rau củ, gỗ cũng đã bị điều tra”, báo cáo của đơn vị này nêu rõ.

Thống kê của cơ quan này cũng cho biết, các vụ việc điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp hiện chiếm tỷ lệ cao nhất trong tổng số các vụ kiện đối với hàng hóa Việt Nam. Đặc biệt, các biện pháp phòng vệ thương mại mở rộng như điều tra chống lẩn tránh thuế đang có xu hướng gia tăng mạnh mẽ, đặc biệt là tại thị trường Hoa Kỳ.

Liên quan đến nội dung này, thông tin đến phóng viên Báo Công Thương, Tham tán thương mại, Trưởng Cơ quan Thương vụ Việt Nam tại Hoa Kỳ Đỗ Ngọc Hưng cho biết, tính đến thời điểm hiện nay, Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường có tần suất điều tra phòng vệ thương mại rất cao đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam với 81 vụ việc (tính đến hết tháng 5/2026).

Ngoài các mặt hàng gạch ốp lát, máy nén và các mặt hàng công nghiệp... nông thủy sản Việt Nam cũng đang phải đối diện với những rào cản thương mại mới từ thị trường Hoa Kỳ.

Một trong những trường hợp điển hình là vụ việc Hoa Kỳ điều tra chống bán phá giá đối với mật ong Việt Nam khởi xướng năm 2021. Ban đầu, mức thuế sơ bộ bị áp lên tới hơn 400%, nhưng nhờ sự nỗ lực phối hợp giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp, mức thuế cuối cùng đã giảm mạnh xuống còn khoảng 8,83% - 26,77% sau các đợt rà soát hành chính. Tương tự, đối với mặt hàng cá tra, việc chứng minh tính minh bạch đã giúp nhiều doanh nghiệp lớn duy trì mức thuế 0 USD/kg tại thị trường Hoa Kỳ.

Trong lĩnh vực đồ gỗ, vụ việc điều tra tủ gỗ cũng ghi nhận kết quả tích cực khi Hoa Kỳ hủy bỏ toàn bộ vụ việc điều tra chống lẩn tránh vào tháng 7/2024, cho phép doanh nghiệp tham gia cơ chế tự xác nhận để được miễn thuế. Những kết quả này cho thấy, mặc dù đối mặt với sức ép lớn, nhưng nếu có chiến lược ứng phó đúng đắn, hàng nông sản Việt vẫn có thể giữ vững vị thế trên trường quốc tế.

Ngoài Hoa Kỳ, tính đến hết tháng 5/2026, Philippines (27 vụ) và Canada (23 vụ) cũng là những nước gia tăng điều tra phòng vệ thương mại đối với nông sản Việt Nam và nhiều quốc gia khác. Theo đó, đầu tháng 4/2026, Bộ Nông nghiệp Philippines khởi xướng điều tra sơ bộ tự vệ toàn cầu đối với sản phẩm gạo; Canada khởi xướng điều tra tự vệ đối với một số mặt hàng rau củ đông lạnh và đóng hộp nhập khẩu...

“Các cuộc điều tra ngày càng phức tạp, chưa từng có tiền lệ, với những mức thuế trừng phạt có thể tương đương với lệnh cấm nhập khẩu, trực tiếp đe dọa sinh kế của hàng vạn nông dân và doanh nghiệp”, Phó Cục trưởng Chu Thắng Trung thông tin tại hội thảo “Doanh nghiệp nông nghiệp trước làn sóng điều tra phòng vệ thương mại”.

Chỉ ra nguyên nhân dẫn đến các vụ việc phòng vệ thương mại hàng nông sản gia tăng, Cục Phòng vệ thương mại cho biết, do các doanh nghiệp trong nước đã và đang tận dụng tốt các hiệp định thương mại tự do, trong đó có các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, FTA VN-EAEU)...; chưa kể, tăng trưởng xuất khẩu của nước ta cao, nằm trong Top 30 nền kinh tế xuất khẩu lớn nhất thế giới dẫn đến gia tăng năng lực cạnh tranh với ngành sản xuất của các nước nhập khẩu.

Những “nút thắt” và bài học kinh nghiệm trong thực tiễn kháng kiện

Cũng theo Cục Phòng vệ thương mại, thực tế ứng phó các vụ kiện thời gian qua đã bộc lộ nhiều khó khăn đặc thù. Đa số doanh nghiệp Việt Nam là vừa và nhỏ (SMEs), hạn chế về nguồn lực tài chính, nhân sự và kinh nghiệm xử lý các quy định phòng vệ thương mại phức tạp của nước nhập khẩu. Một số doanh nghiệp lớn dù có kinh nghiệm nhưng đôi khi vẫn còn chủ quan trong quá trình tham gia điều tra.

Trong khi đó, đối với các doanh nghiệp nông nghiệp, việc mua nguyên liệu từ các thương lái trong nước mà không có hệ thống sổ sách lưu trữ hóa đơn, chứng từ đầy đủ thường là “điểm yếu” chí tử khi bị thẩm tra tại chỗ.

Tuy nhiên, thuận lợi là nhận thức về phòng vệ thương mại của cộng đồng doanh nghiệp đã dần được nâng cao. Nhiều đơn vị đã thành lập bộ phận chuyên trách, chủ động thiết lập kênh liên lạc với luật sư và các đối tác nhập khẩu để cập nhật tình hình. Đáng chú ý, hệ thống cảnh báo sớm của Cục Phòng vệ thương mại cũng đã phát huy hiệu quả, giúp doanh nghiệp có thời gian chuẩn bị trước khi vụ việc chính thức khởi xướng.

Để bảo vệ chuỗi giá trị xuất khẩu, Phó Cục trưởng Chu Thắng Trung cho rằng, tư duy ứng phó trong giai đoạn hiện nay không thể chỉ dừng lại ở việc "có kiện mới đi chữa cháy". Theo định hướng của Bộ Công Thương, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa “ba chân kiềng”: cơ quan nhà nước - hiệp hội - doanh nghiệp.

Đối với doanh nghiệp, Cục Phòng vệ thương mại khuyến nghị, cần thay đổi tư duy sản xuất, tăng cường cạnh tranh bằng chất lượng thay vì cạnh tranh bằng giá. Doanh nghiệp phải triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc nguyên liệu rõ ràng, duy trì sổ sách kế toán theo chuẩn quốc tế và tuyệt đối không tiếp tay cho các hành vi gian lận xuất xứ. Trước khi ký kết hợp đồng, việc trao đổi kỹ với đối tác nhập khẩu để đánh giá rủi ro bị điều tra lẩn tránh thuế là vô cùng quan trọng.

Đối với các hiệp hội, Cục đề xuất, các hiệp hội cần đóng vai trò là đầu mối tập hợp ngành sản xuất, theo dõi sát sao thông tin cảnh báo sớm và định hướng chiến lược chung cho các thành viên. Hiệp hội cũng cần phối hợp với Chính phủ để bày tỏ quan điểm tới cơ quan điều tra nước ngoài nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp của toàn ngành..

Đối với cơ quan quản lý, ông Chu Thắng Trung khẳng định, Cục Phòng vệ thương mại tiếp tục đóng vai trò tư vấn kỹ thuật, hỗ trợ doanh nghiệp chuẩn bị hồ sơ và đấu thầu các dịch vụ tư vấn pháp lý. Khi cần thiết, Việt Nam sẽ kiên quyết sử dụng các cơ chế giải quyết tranh chấp tại Hiệp định Thương mại tự do (WTO) để phản đối các biện pháp phòng vệ thương mại không công bằng, như các vụ kiện về tôm và cá tra trước đây.

Cục Phòng vệ thương mại cũng lưu ý, trong bối cảnh thế giới gia tăng bảo hộ, phòng vệ thương mại cần được xem là một hoạt động bình thường và tất yếu trong thương mại quốc tế. Chính vì vậy, việc chủ động thiết lập “tấm khiên” pháp lý vững chắc thông qua sự minh bạch về dữ liệu và nâng cao giá trị gia tăng nội địa là con đường duy nhất để hàng hóa Việt Nam, đặc biệt là nông sản, tự tin vượt qua rào cản và khẳng định vị thế trên trường quốc tế.

Tính đến hết tháng 5/2026, Việt Nam đã phải đối phó với 321 vụ việc điều tra từ 27 thị trường. Con số này đặt ra yêu cầu cấp thiết về một chiến lược quản trị rủi ro bài bản, chuyển từ “ứng phó bị động” sang “phòng ngừa chủ động” để bảo vệ sinh kế của hàng vạn nông dân và doanh nghiệp.