Mua bán điện trực tiếp: Bước ngoặt thị trường điện cạnh tranh

Xóa bỏ độc quyền, thúc đẩy thị trường bán lẻ điện cạnh tranh

Trong bối cảnh nhu cầu điện năng của nền kinh tế tăng nhanh cùng mục tiêu chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng xanh, bền vững, cơ chế mua bán điện trực tiếp (Direct Power Purchase Agreement - DPPA) được xem là một trong những cải cách quan trọng nhất của thị trường điện Việt Nam trong giai đoạn tới. Việc Quốc hội thông qua Nghị quyết 253/2025/QH15 đã tạo hành lang pháp lý bước đầu để cơ chế này đi vào thực tiễn, đáp ứng mong đợi của cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư năng lượng.

Theo quy định, DPPA cho phép khách hàng sử dụng điện có cam kết hoặc mục tiêu sử dụng năng lượng sạch, điển hình là các doanh nghiệp công nghiệp, thương mại được mua trực tiếp một lượng điện từ đơn vị phát điện năng lượng tái tạo thông qua hợp đồng song phương dài hạn, với giá điện và thời hạn hợp đồng do hai bên tự thỏa thuận. Cách tiếp cận này đánh dấu sự thay đổi căn bản so với mô hình phân phối điện truyền thống vốn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào một kênh cung ứng.

Một trong những điểm đột phá nổi bật của Nghị quyết 253/2025/QH15 là, mở rộng đáng kể phạm vi chủ thể được tham gia cơ chế mua bán điện trực tiếp. Không chỉ các khách hàng tiêu thụ điện lớn, mà cả các đơn vị bán lẻ điện tại khu công nghiệp, khu kinh tế, khu chế xuất, cụm công nghiệp, khu công nghệ cao, khu công nghệ số tập trung, khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, khu đô thị và khu thương mại tự do đều có thể trực tiếp tham gia mua - bán điện với đối tác ngoài Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN).

Qua điểm mới này, có thể thấy rõ tinh thần cải cách mạnh mẽ, chuyển từ mô hình quản lý điện lực mang tính tập trung, độc quyền sang mô hình thị trường điện cạnh tranh có kiểm soát, phù hợp với thông lệ quốc tế và yêu cầu hội nhập sâu rộng. Đối với cộng đồng doanh nghiệp, đây được xem là bước mở khóa quan trọng, tạo điều kiện tiếp cận đa dạng nguồn cung điện, chủ động hơn trong chiến lược năng lượng, đặc biệt với các doanh nghiệp có yêu cầu cao về sử dụng điện xanh, điện sạch.

Không dừng lại ở quyền lựa chọn nhà cung cấp, DPPA còn góp phần thúc đẩy hình thành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh. Khi giá điện được xác lập trên cơ sở thỏa thuận giữa bên mua và bên bán, thay vì phụ thuộc vào khung giá cố định, tín hiệu thị trường sẽ trở nên rõ ràng hơn. Điều này tạo động lực để các nhà đầu tư phát triển nguồn điện tái tạo theo hướng hiệu quả, phù hợp nhu cầu thực tế của thị trường.

Nghị quyết 253/2025/QH15 cũng thiết kế các cơ chế hỗ trợ để thị trường vận hành thông suốt. Điển hình là việc Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia được miễn trừ điều kiện về thời gian hoạt động 3 năm khi xét duyệt vay lại hoặc cấp bảo lãnh Chính phủ, qua đó đẩy nhanh đầu tư hạ tầng phục vụ vận hành thị trường điện. Với các dự án đầu tư điện lực, giá điện trúng thầu sẽ là giá hợp đồng mua - bán điện, góp phần minh bạch hóa dòng tiền và làm rõ trách nhiệm của bên mua điện trong việc giao kết hợp đồng.

Theo lộ trình, từ ngày 1/3/2026, Chính phủ sẽ ban hành các văn bản hướng dẫn thực hiện Nghị quyết theo trình tự, thủ tục rút gọn. Quá trình triển khai được giám sát chặt chẽ bởi Quốc hội, Mặt trận Tổ quốc và Hội đồng nhân dân các cấp, nhằm ngăn chặn nguy cơ trục lợi chính sách hoặc tham nhũng. Với thời hạn thực hiện đến hết năm 2030, cơ chế DPPA được kỳ vọng sẽ tạo ra một thị trường điện năng động hơn, nơi năng lượng sạch ngày càng chiếm ưu thế và quyền lợi của người sử dụng điện được đặt ở vị trí trung tâm.

Áp lực tăng trưởng điện và yêu cầu pháp lý minh bạch

Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng GDP giai đoạn 2026-2030 được đặt ở mức cao, nhu cầu điện năng của nền kinh tế được dự báo sẽ tăng mạnh, tạo áp lực lớn lên toàn bộ hệ thống điện. Theo các phân tích, nếu tính thêm tác động của kinh tế số và trí tuệ nhân tạo, nhu cầu điện có thể tăng cao hơn đáng kể so với mức thông thường.

Ông Nguyễn Quang Huân - Ủy viên Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, nhấn mạnh: "Áp lực này đặt lên hệ thống điện là rất lớn, từ khâu nguồn phát, truyền tải đến phân phối. Trong bối cảnh đó, nếu thị trường thiếu minh bạch, thiếu cạnh tranh lành mạnh, sẽ khó thu hút được nguồn vốn đầu tư xã hội, khó tạo động lực nâng cao hiệu suất và càng khó bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn".

Một rào cản lớn hiện nay là sự chồng chéo trong hệ thống pháp luật liên quan đến năng lượng. Sự thiếu thống nhất giữa các quy định về điện lực, quy hoạch, đầu tư, đấu thầu, đất đai và môi trường đã tạo ra khoảng trống pháp lý và thủ tục phức tạp, gây khó khăn cho cả cơ quan quản lý và doanh nghiệp. Bên cạnh đó, Việt Nam vẫn chưa có hành lang pháp lý hoàn chỉnh cho thị trường điện bán buôn cạnh tranh, cơ chế DPPA hay thị trường tín chỉ carbon.

Từ thực tiễn triển khai, các chuyên gia cho rằng việc thể chế hóa đầy đủ các nghị quyết của Đảng về phát triển năng lượng là điều kiện tiên quyết để hình thành khung pháp lý thống nhất, minh bạch và có khả năng dự báo dài hạn. Đồng thời, cần rà soát, hoàn thiện hệ thống thiết chế quản lý để bảo đảm sự thông suốt trong vận hành thị trường.

Ở góc độ quản lý thị trường điện, ông Hồ Đình Thám - Cố vấn thường trú tại Cục Điện lực (Bộ Công Thương), cho rằng: Thị trường điện phải trở thành cấu phần trung tâm, dẫn dắt toàn bộ chuỗi cung ứng điện năng, từ quy hoạch đầu tư đến vận hành và cung cấp điện bán lẻ. Theo ông, lợi ích từ thị trường điện cạnh tranh cần được chuyển hóa trực tiếp tới người sử dụng điện và các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng. Việc sớm hình thành mô hình thị trường điện nhiều bên mua, nhiều bên bán, từng bước hoàn thiện cơ chế xác lập giá điện theo quan hệ cung - cầu là yêu cầu cấp thiết.

Ở tầm nhìn dài hạn hơn, TS. Nguyễn Quốc Thập - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, đánh giá: Điểm đột phá của Nghị quyết 253/2025/QH15 nằm ở việc Quốc hội trực tiếp thiết kế các công cụ vận hành thị trường, như đấu thầu và kỷ luật giá, qua đó thể hiện cam kết chính sách mạnh mẽ đối với hiệu quả triển khai. Theo ông, các địa phương cần chuyển vai trò từ “cấp phép” sang “đồng hành phát triển”, còn doanh nghiệp năng lượng cần coi đây là lời mời tham gia kiến tạo thị trường năng lượng hiện đại, bền vững.

Chỉ khi có một điểm tựa pháp lý đủ mạnh và sự đồng hành thực chất của Nhà nước, doanh nghiệp và thị trường, các mục tiêu về an ninh năng lượng, Net Zero và phát triển bền vững mới có thể trở thành hiện thực, từng bước hiện thực hóa tầm nhìn chiến lược phát triển năng lượng quốc gia.

Dự kiến ngày 29/1, Báo Công Thương tổ chức “Diễn đàn hiện thực hóa cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 - 2030”, góp phần cụ thể hóa Nghị quyết của Quốc hội về các cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026 - 2030.

Diễn đàn có sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý, các chuyên gia và doanh nghiệp…, tập trung bàn giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, huy động nguồn lực và thúc đẩy các lĩnh vực then chốt góp phần đưa Nghị quyết vào cuộc sống.