Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Nghị quyết 79 đặt kinh tế nhà nước vào áp lực đổi mới

Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty SB LAW đã có chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương về ý nghĩa của việc ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước.

Kinh tế nhà nước tiên phong kiến tạo phát triển

- Ông đánh giá như thế nào về ý nghĩa và sự cần thiết của việc ban hành Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước trong bối cảnh hội nhập sâu rộng hiện nay của đất nước?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Nghị quyết số 79-NQ/TW ra đời trong một bối cảnh mang tính “bản lề” đối với tiến trình phát triển của nền kinh tế Việt Nam. Sau gần bốn thập kỷ đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu rất quan trọng về tăng trưởng, hội nhập và ổn định kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng cũ đang bộc lộ ngày càng rõ những giới hạn, trong khi dư địa phát triển theo chiều rộng còn rất ít.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là tiếp tục tăng trưởng, mà là tăng trưởng với chất lượng cao hơn, bền vững hơn, dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và năng lực nội sinh của nền kinh tế. Theo đó, kinh tế nhà nước với vai trò nắm giữ những nguồn lực then chốt của quốc gia không thể đứng ngoài quá trình chuyển đổi này.

Từ thực tiễn trên, ý nghĩa lớn nhất của Nghị quyết 79-NQ/TW nằm ở việc Đảng đã nhìn nhận thẳng thắn cả vai trò, vị trí và những hạn chế kéo dài của kinh tế nhà nước, từ đó đặt ra yêu cầu cải cách mang tính hệ thống, chứ không chỉ là điều chỉnh cục bộ. Điểm nhấn lớn đó là Nghị quyết đặt kinh tế nhà nước vào áp lực phải đổi mới, phải cạnh tranh và phải chứng minh được giá trị dẫn dắt của mình trong một nền kinh tế thị trường đầy đủ và hội nhập sâu rộng.

- Nghị quyết 79-NQ/TW xác định rõ quan điểm: kinh tế nhà nước phải tiên phong kiến tạo phát triển, giữ vai trò dẫn dắt, mở đường, thúc đẩy công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cơ cấu lại nền kinh tế và xác lập mô hình tăng trưởng mới. Ông nhìn nhận như thế nào về quan điểm này?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Lần đầu tiên, kinh tế nhà nước không chỉ được khẳng định là “trụ cột ổn định” hay “công cụ điều tiết”, mà được đặt vào vị thế chủ thể tiên phong kiến tạo phát triển, có trách nhiệm mở đường cho những không gian tăng trưởng mới của nền kinh tế.

Điểm đáng chú ý đó là kinh tế nhà nước được kỳ vọng đi trước trong những lĩnh vực có tính nền tảng, có hàm lượng công nghệ cao, có rủi ro lớn nhưng có ý nghĩa chiến lược lâu dài, từ đó tạo hiệu ứng lan tỏa và kéo theo sự tham gia của khu vực tư nhân và các thành phần kinh tế khác.  

Ngoài ra, việc xác định khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính của mô hình tăng trưởng mới cho thấy Nghị quyết đã nhìn thẳng vào điểm nghẽn lớn nhất của nền kinh tế Việt Nam hiện nay, đó là năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia còn hạn chế.  

Điều này đồng nghĩa với việc kinh tế nhà nước không thể tiếp tục phát triển dựa trên lợi thế truyền thống như vốn, tài nguyên hay vị thế độc quyền, mà buộc phải chuyển sang làm chủ tri thức, công nghệ và dữ liệu - những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh trong kỷ nguyên số.

Kỳ vọng của Đảng đối với kinh tế nhà nước

- Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2030, phấn đấu có 50 doanh nghiệp nhà nước nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và từ 1 - 3 doanh nghiệp nhà nước lọt vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Theo ông, để hiện thực hóa mục tiêu này, cần có những giải pháp đồng bộ nào?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Đây là một mục tiêu vừa mang tính biểu tượng, vừa mang tính chiến lược nhưng rất tham vọng và thể hiện sự kỳ vọng của Đảng đối với kinh tế nhà nước. Để hiện thực hóa mục tiêu đó, theo tôi, cần triển khai đồng bộ ít nhất bốn nhóm giải pháp trọng tâm, cụ thể:

Thứ nhất, cải cách căn bản thể chế quản trị doanh nghiệp nhà nước theo chuẩn mực thị trường và thông lệ quốc tế. Trong đó, điểm cốt lõi của vấn đề nằm ở việc tách bạch thực chất giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước.

Thứ hai, tái cấu trúc chiến lược ngành, lĩnh vực và danh mục đầu tư của doanh nghiệp nhà nước theo nguyên tắc tập trung và chọn lọc, Doanh nghiệp nhà nước không thể và không cần hiện diện tràn lan trong mọi lĩnh vực. Nguồn lực nhà nước phải được tập trung cho những ngành then chốt, có vai trò nền tảng, có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa lớn đối với toàn bộ nền kinh tế, như năng lượng, hạ tầng chiến lược, tài chính - ngân hàng, công nghệ cao, logistics và một số lĩnh vực bảo đảm an ninh kinh tế quốc gia.

Thứ ba, phát triển mạnh mẽ năng lực công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao trong doanh nghiệp nhà nước. Muốn vươn tầm khu vực và thế giới, doanh nghiệp nhà nước không thể chỉ lớn về quy mô vốn hay tài sản, mà phải mạnh về công nghệ, quản trị và thương hiệu.

Thứ tư, mở rộng không gian hội nhập và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế của doanh nghiệp nhà nước. Doanh nghiệp nhà nước muốn lọt vào nhóm doanh nghiệp hàng đầu khu vực và thế giới phải chủ động tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, thông qua đầu tư ra nước ngoài, liên doanh - liên kết với các tập đoàn lớn, cũng như xây dựng thương hiệu quốc gia trong các lĩnh vực chủ lực.

- Nghị quyết cũng nêu rõ chủ trương khuyến khích khu vực tư nhân và các tổ chức xã hội tham gia cung ứng dịch vụ sự nghiệp công, đồng thời mở rộng và nâng cao hiệu quả cơ chế hợp tác công - tư trong các lĩnh vực dịch vụ sự nghiệp công có khả năng cạnh tranh. Ông đánh giá như thế nào về vấn đề này?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Đây là một định hướng rất tiến bộ, thể hiện rõ sự thay đổi căn bản trong tư duy về vai trò của Nhà nước và cách thức cung ứng dịch vụ công trong nền kinh tế thị trường hiện đại.

Nghị quyết 79-NQ/TW đã vượt qua cách hiểu truyền thống rằng, Nhà nước - hay kinh tế nhà nước phải trực tiếp thực hiện mọi hoạt động cung ứng dịch vụ sự nghiệp công, để chuyển sang cách tiếp cận hiện đại hơn: Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, điều tiết và bảo đảm lợi ích công. Cung ứng dịch vụ có thể được xã hội hóa trên cơ sở cạnh tranh lành mạnh và minh bạch.

Việc khuyến khích khu vực tư nhân và các tổ chức xã hội tham gia cung ứng dịch vụ sự nghiệp công không làm suy giảm vai trò của kinh tế nhà nước, mà ngược lại giúp kinh tế nhà nước tập trung tốt hơn vào những chức năng cốt lõi, mang tính chiến lược như hoạch định chính sách, xây dựng tiêu chuẩn, kiểm soát chất lượng và bảo đảm công bằng xã hội.

Đặc biệt, việc nhấn mạnh mở rộng và nâng cao hiệu quả cơ chế hợp tác công - tư cho thấy, Nghị quyết đã tiếp cận đúng bản chất của PPP, không chỉ như một công cụ huy động vốn, mà là một cơ chế chia sẻ nguồn lực, rủi ro và lợi ích giữa Nhà nước và khu vực tư nhân.

- Thời gian tới, theo ông cần có những giải pháp gì nhằm bảo đảm Nghị quyết xứng đáng là “kim chỉ nam” cho cải cách kinh tế nhà nước trong kỷ nguyên phát triển mới của đất nước?

Luật sư Nguyễn Thanh Hà: Trước hết, cần coi việc thể chế hóa Nghị quyết 79-NQ/TW thành pháp luật và cơ chế chính sách cụ thể là nhiệm vụ trung tâm và cấp bách. Các quy định pháp luật liên quan đến doanh nghiệp nhà nước, quản lý và sử dụng vốn nhà nước, đầu tư công, hợp tác công - tư cần được rà soát, sửa đổi theo tinh thần của Nghị quyết, bảo đảm đồng bộ, thống nhất và khả thi.

Thứ hai, cần đổi mới mạnh mẽ tư duy và phương thức quản lý đối với kinh tế nhà nước, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước. Phải chuyển từ tư duy quản lý nặng về kiểm soát hành chính sang tư duy quản trị dựa trên mục tiêu, hiệu quả và kết quả đầu ra. Điều này đòi hỏi phải trao quyền tự chủ thực sự cho doanh nghiệp đi đôi với cơ chế giám sát minh bạch và trách nhiệm giải trình rõ ràng.

Thứ ba, cần cải cách căn bản cơ chế đánh giá, bổ nhiệm và sử dụng đội ngũ cán bộ quản lý doanh nghiệp nhà nước. Người đứng đầu phải thực sự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động, đổi mới và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Thứ tư, cần tăng cường công khai, minh bạch và cơ chế giám sát đa chiều trong thực hiện Nghị quyết. Kinh tế nhà nước nắm giữ nguồn lực lớn của xã hội, do đó việc quản lý và sử dụng các nguồn lực này phải được đặt dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan dân cử, các tổ chức xã hội, báo chí và công chúng.

- Xin cảm ơn ông!

Nghị quyết 79-NQ/TW nêu rõ: Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, bảo đảm ổn định vĩ mô, các cân đối lớn của nền kinh tế, định hướng chiến lược phát triển, giữ vững quốc phòng, an ninh; góp phần phát huy giá trị văn hoá và tiến bộ công bằng, an sinh xã hội. Đồng thời là nguồn lực quan trọng để Nhà nước chi phối, can thiệp kịp thời đáp ứng các yêu cầu đột xuất, cấp bách phát sinh.