Không thể dùng ‘cách làm cũ’ cho mô hình phát triển mới

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương bên lề Hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên mới”, PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam cho rằng, Việt Nam cần chuyển từ tư duy về “mô hình tăng trưởng” sang xây dựng một “mô hình phát triển” mới, dựa trên kinh tế thị trường hiện đại, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, công nghệ cao, kinh tế số và năng lực tự chủ chiến lược.

Không thể dùng cách làm cũ cho yêu cầu phát triển mới

- Thưa ông, vì sao Việt Nam cần chuyển đổi mô hình phát triển vào thời điểm hiện nay?

PGS.TS Trần Đình Thiên: Có thể dùng hình ảnh “vươn mình” để lý giải. Trước đây, Việt Nam ở vị thế tương đối thấp và cần vươn lên, đua tranh với thế giới. Sau 40 năm Đổi mới, khi đã đạt được những thành tựu lớn, tư thế phát triển cũng phải thay đổi. Một nguyên tắc quan trọng là những gì từng đúng trong giai đoạn trước chưa chắc còn phù hợp với giai đoạn tới.

40 năm Đổi mới đã tạo ra nhiều thành công nhưng cũng tích tụ những vấn đề cần giải quyết, trong đó thể chế là một điểm nghẽn lớn. Bối cảnh phát triển thay đổi rất nhanh, nên nếu tiếp tục cách làm cũ, chúng ta khó đáp ứng được những yêu cầu mới. Vì vậy, cần thay đổi cách tiếp cận. Trước đây thường nói nhiều về “mô hình tăng trưởng”, còn hiện nay cần đặt vấn đề ở tầm rộng hơn là “mô hình phát triển”.

Mô hình mới phải có những thay đổi căn bản. Khu vực tư nhân trước đây đã được coi trọng nhưng vai trò còn hạn chế. Hiện nay, khu vực này được xác định là một động lực quan trọng của nền kinh tế. Tuy nhiên, để biến vai trò đó thành thực tế, cần tiếp tục đổi mới thể chế, môi trường kinh doanh và nâng cao năng lực doanh nghiệp.

- Đâu là khó khăn lớn nhất khi chuyển sang mô hình phát triển mới, thưa ông?

PGS.TS Trần Đình Thiên: Một mặt, chúng ta phải thoát khỏi những ràng buộc của mô hình cũ. Nhưng khó hơn là phải tạo ra những yếu tố mới phù hợp với thời đại. Chỉ bỏ cái cũ là chưa đủ, chúng ta phải tạo ra cái mới. Muốn cạnh tranh bằng công nghệ, không thể chỉ dựa vào những doanh nghiệp được hình thành theo mô hình cũ mà cần những doanh nghiệp thế hệ mới: doanh nghiệp số, doanh nghiệp khoa học - công nghệ, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Điều đó đòi hỏi cơ chế thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận, ứng dụng và phát triển công nghệ.

Chuyển đổi mô hình phát triển cũng phải gắn với việc tiếp tục hoàn thiện nền kinh tế thị trường hiện đại, cạnh tranh theo các chuẩn mực quốc tế. Khi cạnh tranh chưa đủ mạnh, doanh nghiệp sẽ không chịu sức ép lớn để đổi mới.

Hội nhập phải đi cùng năng lực tự chủ

- Thưa ông, hội nhập quốc tế cần được nhìn nhận như thế nào trong mô hình phát triển mới?

PGS.TS Trần Đình Thiên: Chúng ta không chỉ hội nhập mà phải hội nhập trong tư thế tự chủ và có năng lực cạnh tranh quốc tế. Việt Nam đã làm tốt việc mở cửa, thu hút FDI và tham gia thương mại quốc tế, với nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA). Nhưng vấn đề là doanh nghiệp Việt Nam tận dụng những cơ hội đó đến đâu. Nếu có nhiều hiệp định thương mại nhưng phần lớn lợi ích lại thuộc về doanh nghiệp FDI thì phải đặt câu hỏi tại sao doanh nghiệp Việt Nam chưa tận dụng được những lợi thế đó.

Tương tự, cần thay đổi cách nhìn về FDI. Không thể chỉ tiếp tục thu hút FDI bằng mọi giá mà phải xem xét khả năng lan tỏa đến doanh nghiệp Việt Nam; doanh nghiệp trong nước có tham gia được vào chuỗi cung ứng, tiếp nhận công nghệ và năng lực quản trị hay không. Doanh nghiệp Việt Nam cũng cần thay đổi từ mô hình chủ yếu dựa vào cải tiến, gia công, lắp ráp sang lấy khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo làm năng lực cốt lõi.

- Theo ông, những điểm cốt lõi để xây dựng mô hình phát triển mới là gì?

PGS.TS Trần Đình Thiên: Thứ nhất, phải thay đổi căn bản cơ cấu kinh tế. Việt Nam cần thoát khỏi cơ cấu dựa nhiều vào đất đai, sản xuất nông nghiệp truyền thống, gia công, lắp ráp và lao động thủ công để chuyển nhanh sang công nghệ cao và kinh tế số. Kinh tế số và công nghệ cao phải gắn với kinh tế xanh. Đây không còn là lựa chọn mà ngày càng trở thành điều kiện để doanh nghiệp và nền kinh tế tham gia sâu hơn vào thị trường quốc tế.

Thứ hai, thể chế phải mở đường cho phát triển. Không nên chỉ tháo gỡ từng vướng mắc hay chỉnh sửa từng quy định mà cần hướng tới cải cách toàn diện hệ thống thể chế. Thể chế kinh tế mới phải hiện đại, minh bạch, cạnh tranh và tương thích với lực lượng sản xuất mới. Nếu muốn có doanh nghiệp công nghệ cao, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo thì không thể dùng một hệ thống thể chế được thiết kế chủ yếu cho mô hình sản xuất cũ để quản lý và thúc đẩy mô hình mới.

Thứ ba, phải nâng cao năng lực tự chủ và tự cường trong hội nhập. Tự chủ chiến lược không có nghĩa là đóng cửa hay tách khỏi thế giới, mà là đủ năng lực để tham gia cuộc chơi quốc tế với vị thế chủ động hơn.

Muốn khoa học - công nghệ thành động lực, phải coi trọng trí tuệ

- Trong mô hình phát triển mới, khoa học - công nghệ được xác định là động lực quan trọng. Theo ông, cần nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

PGS.TS Trần Đình Thiên: Chúng ta đang nói nhiều về khoa học - công nghệ và dành nguồn lực lớn cho lĩnh vực này. Đây là hướng đi đúng. Nhưng cần trở lại những vấn đề mang tính nền tảng. Lao động của con người về cơ bản gồm lao động chân tay và lao động trí óc. Lao động trí óc gắn với tri thức, tư duy và sáng tạo. Trong khi đó, Việt Nam vẫn chưa thực sự thoát khỏi mô hình phát triển dựa nhiều vào lao động giản đơn, đất đai và phương thức sản xuất truyền thống.

Thế giới đang đẩy mạnh tự động hóa, giảm dần sự phụ thuộc vào lao động chân tay. Nếu tiếp tục dựa vào đất đai, lao động giá rẻ và lợi thế truyền thống, Việt Nam sẽ khó tạo ra bước phát triển mới. Vấn đề sâu xa không chỉ là đưa công nghệ vào sản xuất mà phải thay đổi trạng thái phát triển, chuyển từ nền kinh tế dựa nhiều vào lao động chân tay sang nền kinh tế dựa vào tri thức và lao động trí tuệ.

- Điều đó đặt ra yêu cầu gì đối với phát triển nguồn nhân lực, thưa ông?

PGS.TS Trần Đình Thiên: Con người và trí tuệ phải được coi là tài sản đặc biệt quan trọng của quốc gia. Lâu nay, chúng ta chưa khai thác và phát huy đầy đủ tài sản trí tuệ. Cần đặt câu hỏi về cơ chế để lao động trí tuệ được phát huy, tạo điều kiện cho người có tài năng và khả năng sáng tạo phát triển. Câu chuyện này bắt đầu từ giáo dục. Nếu không có nền giáo dục theo hướng tự do, khai phóng, khuyến khích tư duy độc lập và sáng tạo thì rất khó tạo ra lực lượng lao động có khả năng làm chủ khoa học - công nghệ. Do đó, khi nói khoa học - công nghệ là động lực quyết định, cần nhìn trên nền tảng rộng hơn: coi trọng tài năng, coi trọng trí tuệ và tạo điều kiện để trí tuệ phát triển.

- Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh, Việt Nam cần làm gì để tận dụng công nghệ này?

PGS.TS Trần Đình Thiên: AI là công cụ có sức mạnh rất lớn, nhưng quan trọng là sử dụng như thế nào. Nếu chỉ dùng AI để tạo hình ảnh, chỉnh sửa nội dung hay giải quyết những công việc đơn giản thì mới khai thác được một phần rất nhỏ khả năng của công nghệ. Điều quan trọng hơn là sử dụng AI để nâng cao năng lực sáng tạo và năng suất của con người, tạo ra những giá trị mới và mở rộng năng lực của mỗi cá nhân.

Cần giúp người Việt Nam tiếp cận và sử dụng AI ngay từ sớm, nhưng không phải để phụ thuộc vào AI. Người học phải biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, tư duy độc lập và sử dụng AI như một công cụ nâng cao năng lực. Nếu làm được như vậy, AI có thể giúp năng lực của con người tăng lên nhiều lần. Đây mới là giá trị thực sự của công nghệ.

- Tự động hóa và AI cũng đặt ra nguy cơ đối với một bộ phận lao động. Việt Nam cần chuẩn bị như thế nào?

PGS.TS Trần Đình Thiên: Khi tự động hóa và AI phát triển, một bộ phận lao động giản đơn sẽ đối mặt với nguy cơ mất việc hoặc phải chuyển đổi nghề nghiệp. Nếu nền kinh tế vẫn phụ thuộc nhiều vào lao động chân tay mà không chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi sang lao động trí tuệ, tác động xã hội có thể rất lớn.

Vì vậy, phát triển khoa học - công nghệ không thể tách rời chính sách giáo dục, đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho người lao động. Chúng ta phải chuẩn bị cho một quá trình chuyển đổi mang tính văn minh, từ nền kinh tế sử dụng nhiều lao động giản đơn sang nền kinh tế mà tri thức, kỹ năng, sáng tạo và công nghệ giữ vai trò ngày càng lớn.

- Để khoa học - công nghệ thực sự trở thành động lực phát triển, Việt Nam cần thay đổi đồng bộ những yếu tố nào?

PGS.TS Trần Đình Thiên: Chủ trương coi khoa học - công nghệ là động lực quyết định, gắn với hội nhập quốc tế và phát triển khu vực kinh tế tư nhân là hoàn toàn đúng. Nhưng để những động lực đó phát huy hiệu quả, cần một nền tảng rộng hơn. Đó là một xã hội coi trọng trí tuệ, tài năng; một nền giáo dục khuyến khích sáng tạo; một thể chế tạo không gian cho doanh nghiệp và cá nhân thử nghiệm, đổi mới; một thị trường cạnh tranh để thúc đẩy doanh nghiệp liên tục nâng cao năng lực. Nếu chỉ đầu tư vào công nghệ mà không thay đổi những nền tảng đó thì khó tạo ra động lực khoa học - công nghệ thực sự mạnh.

Cốt lõi là phải chuyển từ tư duy phát triển dựa vào lao động chân tay sang phát huy tối đa lao động trí óc. Đây là nền tảng để Việt Nam bước vào thời đại khoa học - công nghệ và tận dụng cơ hội từ AI, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo.

Xin cảm ơn ông!

Phát triển kinh tế dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo là yêu cầu cấp thiết để Việt Nam nâng năng suất, chất lượng tăng trưởng và tạo động lực phát triển mới.