Khắc in mộc bản Thanh Liễu: Giữ nghề xưa giữa thời đại số

Nỗ lực giữ nghề truyền thống

Nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu - Hải Phòng (tỉnh Hải Dương cũ) có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời. Theo các tư liệu, nghề đã xuất hiện tại địa phương cách đây khoảng 581 năm. Trải qua nhiều thế kỷ, nghề khắc mộc bản không chỉ phục vụ nhu cầu đời sống, văn hóa, xã hội và tinh thần của nhân dân mà còn góp phần quan trọng trong việc lưu giữ các giá trị lịch sử, văn hóa, lan tỏa tri thức cho cộng đồng.

Hiện nay, giữa nhịp sống hiện đại với những công nghệ in ấn ngày càng phát triển, nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu đang đứng trước nguy cơ dần trở mai một. Tuy vậy, vẫn có những người trẻ âm thầm nỗ lực gìn giữ và khơi lại dòng chảy truyền thống ấy. Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt, sinh năm 1992, là một trong những người như vậy.

Tại chương trình “Thưởng lãm Châu phê - Mộc bản” do Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước tổ chức, đông đảo công chúng đã có cơ hội được chứng kiến đôi tay tài hoa của nghệ nhân Nguyễn Công Đạt trực tiếp trình diễn kỹ thuật khắc mộc bản. Hình ảnh người nghệ nhân trẻ tỉ mỉ khắc từng nét chữ trên tấm ván gỗ gây ấn tượng mạnh mẽ trước những dụng cụ khắc dấu giản dị, đó là bộ đồ nghề thô sơ của một nghề truyền thống đã tồn tại hàng trăm năm.

Niềm nở chia sẻ với phóng viên Báo Công Thương, nghệ nhân Nguyễn Công Đạt cho biết, việc làm nghề và giữ nghề truyền thống trong bối cảnh công nghiệp hóa hiện nay là điều không hề dễ dàng. Khi máy móc và công nghệ in hiện đại ngày càng phát triển, cộng đồng càng cần nỗ lực hơn để bảo tồn những di sản văn hóa mà cha ông để lại. Trong hành trình bảo tồn nghề khắc mộc bản, Nguyễn Công Đạt đã rong ruổi nhiều nơi để tìm hiểu sâu hơn về nghệ thuật khắc in mộc bản của người Việt. Dù tuổi đời còn trẻ, nhưng với sự kiên trì và tâm huyết, anh đang cùng các thế hệ đi trước nỗ lực giữ lửa nghề truyền thống làng Thanh Liễu.

Khát vọng lan tỏa giá trị truyền thống

Theo lời kể của nghệ nhân Nguyễn Công Đạt, khắc in mộc bản là một kỹ thuật in ấn cổ xưa đòi hỏi sự tỉ mỉ và công phu ở từng công đoạn, từ việc lựa chọn loại gỗ phù hợp, khắc từng nét chữ, hòa mực, lăn mực đều cần sự chính xác và khéo léo. Trung bình để hoàn thành một bản khắc gỗ, người thợ phải mất từ ba đến năm ngày làm việc liên tục.

Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt cho hay, nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu từng đạt đến trình độ kỹ thuật rất cao, trong đó, nhiều bộ Quốc sử của triều đình xưa được thực hiện bởi các nghệ nhân làng Thanh Liễu. Như bộ tranh kỹ thuật của người An Nam khắc tại đền chùa Vũ Thạch vào các năm 1908 - 1909 gồm khoảng 7.000 mẫu đã được các nghệ nhân Thanh Liễu sáng tác chỉ trong vòng hai năm. Hiện nay, những bộ tư liệu này đang được lưu giữ tại Đại học Keio (Nhật Bản), với khoảng 7.000 mẫu in từ bản khắc gốc.

Tuy nhiên, trong bối cảnh in ấn công nghiệp phát triển mạnh mẽ, nghề khắc in mộc bản hiện nay gần như bị thay thế hoàn toàn. Dù Việt Nam có nhiều di sản và bảo vật liên quan đến kỹ thuật in mộc bản, nhưng làng nghề truyền thống và những nghệ nhân trực tiếp làm ra các bản khắc ấy lại ít được biết đến.

Theo nghệ nhân Nguyễn Công Đạt, việc gìn giữ nghề truyền thống hiện nay mới chỉ dừng lại ở việc trân trọng giá trị di sản. Vì vậy, anh mong muốn thông qua các hoạt động giao lưu, trải nghiệm và phối hợp với các đơn vị trưng bày, công chúng có thể hiểu rõ hơn về quy trình khắc in mộc bản cũng như những nét đẹp của nghề truyền thống.

Là một nghệ nhân trẻ, Nguyễn Công Đạt cũng bày tỏ mong muốn có thể xây dựng một trung tâm bảo tồn nghề khắc in mộc bản tại chính quê hương Thanh Liễu. Theo anh, tại đây có thể hình thành một không gian vừa lưu trữ các tư liệu liên quan đến nghề, vừa là nơi thờ tổ nghề, đồng thời có khu vực trình diễn quy trình khắc in và trưng bày các dụng cụ truyền thống. Du khách khi đến tham quan không chỉ được tìm hiểu lịch sử nghề mà còn có thể trực tiếp trải nghiệm in ấn dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân.

Thời gian qua, nhằm lan tỏa nghề truyền thống của Thanh Liễu, nghệ nhân Nguyễn Công Đạt và cộng sự đã chủ động quảng bá sản phẩm trên các nền tảng số. Đồng thời, họ cũng tham gia phục chế các bản khắc cổ và sáng tạo thêm nhiều tác phẩm mới như tranh: Chùa Đồng Yên Tử, chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, chân dung Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Trong chuyến đi tới Khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc, nhóm nghệ nhân đã thực hiện khắc in bức tranh “Nghi môn đền Kiếp Bạc” cũng như chân dung các danh nhân lịch sử như Nguyễn Trãi và Trần Hưng Đạo.

Những tác phẩm này được dùng để du khách tham quan có thể tự tay in ấn và mang về làm kỷ niệm. Theo nghệ nhân Nguyễn Công Đạt, khi du khách mang những sản phẩm ấy về kể lại câu chuyện lịch sử cho bạn bè quốc tế, giá trị của di sản sẽ được lan tỏa mạnh mẽ hơn.

Trong những năm gần đây, nhiều du khách từ Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc đã trực tiếp tới làng Thanh Liễu để tìm hiểu kỹ thuật khắc in mộc bản và mang các sản phẩm về nước. Điều đó góp phần giúp làng nghề lan tỏa giá trị sản phẩm văn hóa truyền thống, đồng thời tạo thêm cơ hội để những tác phẩm mới được lưu hành rộng rãi hơn trên thị trường.

Trong bối cảnh nỗ lực lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống theo tinh thần của Nghị quyết 80-NQ/TW, sự bền bỉ gìn giữ nghề của những người thợ làng Thanh Liễu càng trở nên đáng quý. Những nghệ nhân như Nguyễn Công Đạt không chỉ là người làm nghề, mà còn là người "giữ lửa” âm thầm bảo tồn tinh hoa thủ công truyền đời, để những giá trị văn hóa của làng nghề tiếp tục được trao truyền, tỏa sáng trong đời sống đương đại.