Tin Khu Vực
Liên kết “ba nhà” còn nhiều điểm nghẽn
Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực tăng trưởng hàng đầu, lực lượng sản xuất trực tiếp và nhân tố quyết định nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh quốc gia. Để hiện thực hóa định hướng này, việc xây dựng mối liên kết thực chất giữa ba nhà: Nhà nước, nhà trường, viện nghiên cứu và doanh nghiệp được đặt ra như một yêu cầu quan trọng.
Đóng góp tham luận tại Hội thảo “Mô hình liên kết Nhà nước - nhà trường, viện nghiên cứu - doanh nghiệp trong tăng cường ứng dụng khoa học và công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo” diễn ra ngày 17/10 tại Quảng Ninh, PGS.TS. Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) cho rằng, việc gắn kết đội ngũ trí thức, nhà khoa học với cộng đồng doanh nghiệp có ý nghĩa quyết định trong xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo và khơi dậy khát vọng cống hiến.
Theo ông Phạm Ngọc Linh, Nghị quyết số 45-NQ/TW ngày 24/11/2023 về tiếp tục xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức, cùng Nghị quyết số 57-NQ/TW, đã mở ra không gian phát triển mới cho khoa học, công nghệ và đội ngũ trí thức. Tuy nhiên, để các chủ trương thực sự tạo ra động lực phát triển, cần chuyển hóa nguồn lực tri thức thành giá trị ứng dụng trong thực tiễn.
PGS.TS. Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA).
Thực tế, hệ thống Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam đang phát huy vai trò tập hợp, đoàn kết và phát huy trí tuệ của đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ trên cả nước, với 126 hội thành viên và hơn 570 tổ chức khoa học, công nghệ trực thuộc.
Các hoạt động tư vấn, phản biện và giám định xã hội, phong trào sáng tạo kỹ thuật, phổ biến kiến thức khoa học đã góp phần cung cấp luận cứ cho quá trình hoạch định chính sách, thúc đẩy ứng dụng các giải pháp kỹ thuật vào sản xuất và lan tỏa tri thức trong cộng đồng.
"Riêng năm 2025 và 6 tháng đầu năm 2026, các liên hiệp hội địa phương đã triển khai trên 3.400 nhiệm vụ tư vấn, phản biện và giám định xã hội. Thông qua Quỹ VIFOTEC, Giải thưởng Sáng tạo khoa học và công nghệ Việt Nam, Hội thi Sáng tạo kỹ thuật toàn quốc và các cuộc thi dành cho thanh thiếu niên, nhi đồng, nhiều sáng kiến cải tiến kỹ thuật đã được phát hiện, tôn vinh," ông Phạm Ngọc Linh cho biết.
Ở phía doanh nghiệp, nhận thức về vai trò của nghiên cứu và phát triển (R&D) cũng đang thay đổi. Một số tập đoàn kinh tế lớn như Viettel, FPT, VinFast, Thaco và các doanh nghiệp vừa và nhỏ đã quan tâm hơn đến đầu tư nghiên cứu, phát triển công nghệ, hợp tác với viện nghiên cứu và trường đại học, đặc biệt trong các lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và năng lượng xanh.
Tuy nhiên, PGS.TS. Phạm Ngọc Linh nhận định, mô hình liên kết “ba nhà” vẫn thiếu sự kết nối hữu cơ, chưa tạo được nền tảng đủ mạnh cho văn hóa đổi mới sáng tạo. Những hạn chế này thể hiện ở bốn nhóm vấn đề chính.
Thứ nhất, thể chế và hành lang pháp lý cho nghiên cứu và phát triển rủi ro.
Thứ hai, thị trường khoa học và công nghệ chưa phát triển đồng bộ.
Thứ ba, cơ chế tài chính và quản trị nguồn lực còn bất cập.
Thứ tư, văn hóa đổi mới sáng tạo chưa thực sự khuyến khích sự khác biệt và chấp nhận thất bại khách quan trong nghiên cứu.
Tháo gỡ rào cản, khơi thông nguồn lực đổi mới sáng tạo
Để giải quyết các điểm nghẽn, hiện thực hóa mục tiêu của Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 45-NQ/TW, PGS.TS. Phạm Ngọc Linh đề xuất năm nhóm giải pháp, tập trung vào hoàn thiện thể chế, kết nối tri thức, đổi mới cơ chế tài chính và xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo.
Trước hết là hoàn thiện thể chế, ban hành cơ chế Sandbox và bảo vệ nhà khoa học. Theo đó, cần thể chế hóa các chủ trương về bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo; nghiên cứu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) đối với công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, blockchain và năng lượng tái tạo. Rủi ro thất bại khách quan trong nghiên cứu khoa học cần được cần được coi là chi phí đầu tư hợp lý, qua đó giảm tâm lý sợ trách nhiệm. Cùng với đó, cần tháo gỡ ngay vướng mắc về quyền sở hữu trí tuệ.
Thực tế tại Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, ông Phạm Ngọc Linh cũng đề xuất xây dựng hệ sinh thái “VUSTA Digital”, gồm cổng dữ liệu mở, kho tri thức số ứng dụng trí tuệ nhân tạo và nền tảng tư vấn trực tuyến. Qua đó, doanh nghiệp có thể đưa ra các bài toán công nghệ cần giải quyết để hệ thống kết nối với chuyên gia, nhà khoa học phù hợp. Nền tảng này đồng thời hướng tới kết nối mạng lưới trí thức kiều bào, thành lập các hội đồng tư vấn chuyên gia quốc tế, hỗ trợ phản biện và chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp Việt Nam.
Về tài chính, cần sửa đổi các quy định về tài chính theo hướng giảm thủ tục hành chính, đẩy mạnh khoán chi, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu và phát huy vai trò của các quỹ phát triển khoa học và công nghệ. Doanh nghiệp cần được tạo điều kiện sử dụng quỹ khoa học, công nghệ để mua sáng chế, đặt hàng nghiên cứu hoặc góp vốn cùng viện, trường thành lập doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Mô hình hợp tác công - tư cũng được đề xuất thông qua cơ chế Nhà nước hỗ trợ 30-50% vốn đối ứng cho các dự án nghiên cứu và phát triển do doanh nghiệp phối hợp với viện, trường triển khai.
Đặc biệt, văn hóa đổi mới sáng tạo cần được coi là nền tảng nâng đỡ hoạt động khoa học và công nghệ. Cụ thể, cần đưa đổi mới sáng tạo vào tiêu chí đánh giá doanh nghiệp bền vững và môi trường học thuật tại các trường đại học. Đồng thời, đổi mới công tác tôn vinh, khen thưởng, chú trọng các nhà khoa học có sản phẩm thương mại hóa hiệu quả và doanh nhân mạnh dạn đầu tư cho công nghệ Việt Nam.
Ở cấp địa phương, ông Phạm Ngọc Linh đề xuất "phối hợp xây dựng Quảng Ninh thành “Trung tâm thử nghiệm văn hóa đổi mới sáng tạo vùng Đồng bằng sông Hồng”. Nơi đây sẽ là địa bàn áp dụng thí điểm cơ chế Sandbox, kết nối chuỗi cung ứng giữa các khu công nghiệp công nghệ cao của Quảng Ninh với lực lượng trí thức VUSTA và các trường đại học lớn tại Hà Nội". Theo ông, việc xây dựng mối liên kết “ba nhà” thực chất, lấy văn hóa đổi mới sáng tạo và khát vọng cống hiến làm động lực, là yêu cầu quan trọng để biến nguồn lực tri thức thành sức mạnh vật chất, đóng góp trực tiếp vào sự phát triển của doanh nghiệp và đất nước.
“Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 45-NQ/TW đã mở ra một không gian phát triển chưa từng có cho khoa học, công nghệ và đội ngũ trí thức nước nhà. Tuy nhiên, cơ hội chỉ biến thành hiện thực khi chúng ta hành động quyết liệt, xóa bỏ các rào cản thể chế và xây dựng được một mối liên kết “ba nhà’ thực chất, lấy văn hóa đổi mới sáng tạo và khát vọng cống hiến làm động lực tinh thần cốt lõi", PGS.TS. Phạm Ngọc Linh, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) nhận định.