GS.TS Hoàng Văn Cường: Cần cá thể hóa chính sách hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu

Chính sách hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu cần được thiết kế theo từng nhóm, gắn với kết quả thực tế để tránh dàn trải và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Thị trường xuất khẩu ngày càng rộng mở nhưng nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam vẫn loay hoay tìm chỗ đứng trong chuỗi cung ứng quốc tế. Thiếu liên kết với doanh nghiệp đầu chuỗi, hạn chế về công nghệ và nguồn lực khiến cơ hội tiếp cận thị trường chưa chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh bền vững.

Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân đặt ra yêu cầu thúc đẩy liên kết, nâng cao năng lực cạnh tranh và hỗ trợ doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, GS.TS Hoàng Văn Cường - Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam phân tích những điểm nghẽn trong hoạt động xuất khẩu và đề xuất giải pháp đổi mới chính sách hỗ trợ, tạo động lực liên kết chuỗi cung ứng, nâng cao vị thế doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường quốc tế.

GS.TS Hoàng Văn Cường - Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam trao đổi với phóng viên Báo Công Thương.

GS.TS Hoàng Văn Cường - Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam trao đổi với phóng viên Báo Công Thương.

Cá thể hóa chính sách hỗ trợ doanh nghiệp

- Ông nhìn nhận như thế nào về năng lực cạnh tranh và vị thế của doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam trong chuỗi giá trị xuất khẩu hiện nay? Đâu là nguyên nhân khiến khu vực này chưa khai thác tương xứng tiềm năng và cơ hội từ hội nhập kinh tế quốc tế, thưa ông?

GS. TS Hoàng Văn Cường: Doanh nghiệp nhỏ và vừa đã có những chuyển biến tích cực trong hoạt động xuất khẩu, thậm chí có doanh nghiệp đạt kim ngạch hàng triệu USD. Tuy nhiên, kết quả chung vẫn còn nhiều hạn chế, khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp, đóng góp khoảng 40% GDP nhưng khu vực doanh nghiệp trong nước chỉ chiếm chưa đến 20% tổng kim ngạch xuất khẩu, đây là khoảng cách lớn giữa tiềm năng và kết quả thực tế.

Thương mại điện tử đang mở ra cơ hội để doanh nghiệp quy mô nhỏ trực tiếp tiếp cận thị trường quốc tế, Việt Nam cũng có nhiều sản phẩm đặc trưng, có khả năng tạo lợi thế cạnh tranh riêng. Tuy nhiên, phần lớn doanh nghiệp mới tham gia các công đoạn cung cấp nguyên liệu, gia công hoặc xuất khẩu dựa trên lợi thế giá rẻ, chưa tạo được giá trị gia tăng cao từ công nghệ và năng lực sản xuất.

Nguyên nhân trước hết là năng lực nội tại còn yếu, doanh nghiệp thiếu vốn, hạn chế công nghệ, chưa đủ khả năng nghiên cứu sâu thị trường và đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế. Thứ hai, liên kết giữa doanh nghiệp nhỏ và vừa với các tập đoàn lớn, doanh nghiệp đầu kéo và đầu mối xuất khẩu còn lỏng lẻo. Nhiều doanh nghiệp phải tự tìm kiếm thị trường, thiếu sự dẫn dắt để tham gia chuỗi cung ứng một cách bài bản. Thứ ba, chính sách hỗ trợ còn dàn trải, chúng ta đạt kết quả trong xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường nhưng chưa thực sự nâng cao năng lực doanh nghiệp, hoạt động đào tạo còn chung chung, chưa đáp ứng đúng nhu cầu.

Do đó, giai đoạn tới, cần chuyển trọng tâm hỗ trợ sang nâng cao năng lực thực chất, thông qua các doanh nghiệp đầu mối và doanh nghiệp lớn có khả năng dẫn dắt. Mục tiêu cuối cùng phải là nâng cao vị thế của doanh nghiệp nhỏ và vừa trong chuỗi giá trị toàn cầu, thay vì chỉ dừng ở đưa hàng hóa ra thị trường quốc tế.

- Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Tuy nhiên, nhu cầu hỗ trợ giữa doanh nghiệp mới tiếp cận thị trường xuất khẩu và doanh nghiệp đã có đơn hàng, đang mở rộng quy mô rất khác nhau. Theo ông, cần đổi mới cách thiết kế và thực thi chính sách như thế nào để hỗ trợ đúng đối tượng, tránh dàn trải nguồn lực và thực sự nâng cao năng lực doanh nghiệp?

GS.TS Hoàng Văn Cường: Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần đổi mới cách thức hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa theo hướng phân nhóm đối tượng, cá thể hóa chính sách và lấy hiệu quả thực chất làm thước đo. Hiện nay, chính sách hỗ trợ khá nhiều nhưng doanh nghiệp lại rất đa dạng về ngành nghề, quy mô và năng lực. Nếu hỗ trợ đồng đều, dàn trải thì có thể đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp này nhưng chưa giải quyết được khó khăn của doanh nghiệp khác.

Vì vậy, cần phân nhóm và cá thể hóa phương thức hỗ trợ, lấy hiệu quả thực chất thay vì số lượng chương trình đã triển khai. Theo tôi, cần chia thành 3 nhóm doanh nghiệp.

Nhóm thứ nhất, những doanh nghiệp đã có hàng hóa xuất khẩu, thậm chí đạt kim ngạch hàng triệu USD. Nhóm này cần được hỗ trợ củng cố thương hiệu, mở rộng thị trường và thiết lập quan hệ thương mại tại các thị trường lớn. Nếu thiếu sự hỗ trợ, doanh nghiệp có thể mất thị trường, không tiếp tục phát triển được.

Nhóm thứ hai, những doanh nghiệp có sản phẩm tiềm năng, đã xuất khẩu với quy mô nhỏ hoặc có khả năng tiếp cận thị trường quốc tế. Chính sách cần tập trung hỗ trợ công nghệ, kỹ thuật, nguồn gốc và xuất xứ hàng hóa để sản phẩm đáp ứng yêu cầu của thị trường. Đồng thời, phải định hướng thị trường tiềm năng, hỗ trợ đào tạo nhân lực và tăng cường nguồn vốn để doanh nghiệp từng bước mở rộng quy mô.

Nhóm thứ ba, những doanh nghiệp có sản phẩm cạnh tranh trong nước nhưng chưa hiểu biết và chưa tiếp cận được thị trường quốc tế. Nhóm này cần hỗ trợ toàn diện hơn, từ thông tin thị trường, tiêu chuẩn sản phẩm đến định hướng thay đổi phương thức sản xuất. Nhà nước có thể thông qua các doanh nghiệp đầu mối, doanh nghiệp xuất khẩu lớn để dẫn dắt và hình thành liên kết.

Hỗ trợ phải là đồng hành, giải quyết đúng khó khăn của doanh nghiệp chứ không đơn thuần cấp kinh phí hay tổ chức đào tạo. Đặc biệt, phải chuyển sang hỗ trợ theo kết quả, theo sản phẩm, để doanh nghiệp hưởng lợi từ chính hoạt động sản xuất, kinh doanh và khả năng tiếp cận thị trường chứ không phải từ khoản hỗ trợ của Nhà nước. Có như vậy, chính sách mới thực sự nâng cao năng lực và tạo chỗ đứng cho doanh nghiệp trên thị trường quốc tế.

Hoạt động xuất nhập khẩu tại cảng Đình Vũ, TP. Hải Phòng.

Hoạt động xuất nhập khẩu tại cảng Đình Vũ, TP. Hải Phòng.

Nâng năng lực nội tại doanh nghiệp

- Hiện diện của các doanh nghiệp FDI và những nhà xuất khẩu lớn mở ra cơ hội tham gia chuỗi cung ứng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam. Theo ông, cần có cơ chế, chính sách khuyến khích như thế nào để các doanh nghiệp đầu chuỗi chủ động hỗ trợ và sử dụng nhà cung ứng trong nước?

GS.TS Hoàng Văn Cường: Về nguyên tắc, các doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp lớn đều có nhu cầu liên kết với doanh nghiệp nhỏ và vừa để giảm chi phí, đa dạng hóa nguồn nguyên liệu và phương thức sản xuất. Nếu liên kết mang lại lợi ích kinh tế thì họ sẽ chủ động tham gia. Ngược lại, nếu chỉ kêu gọi sử dụng nguyên liệu nội địa hay nâng tỷ lệ nội địa hóa mà không có lợi ích cụ thể thì rất khó thực hiện. Do đó, cần tập trung vào 3 giải pháp.

Thứ nhất, gắn chính sách ưu đãi với kết quả liên kết thực tế. Chẳng hạn, khi thu hút FDI thay vì chỉ căn cứ vào quy mô vốn đầu tư để ưu đãi thuế, tiền thuê đất thì cần tính đến số lượng doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi cung ứng hoặc tỷ lệ nguyên liệu được cung cấp bởi doanh nghiệp nội địa. Cơ chế này sẽ khuyến khích doanh nghiệp FDI chủ động hỗ trợ, nâng cao năng lực cho nhà cung ứng Việt Nam thay vì chỉ lựa chọn những doanh nghiệp đã đáp ứng sẵn các tiêu chuẩn.

Thứ hai, phải có chiến lược chuẩn bị năng lực doanh nghiệp trong nước. Thu hút FDI vào ngành nào thì cần xác định doanh nghiệp Việt Nam có thể tham gia công đoạn nào. Trên cơ sở đó, chủ động hỗ trợ đào tạo nhân lực, nâng cao năng lực công nghệ và đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật trước khi tham gia chuỗi cung ứng.

Thứ ba, bản thân doanh nghiệp nhỏ và vừa phải có chiến lược phát triển dài hạn. Muốn trở thành nhà cung ứng cho tập đoàn lớn, doanh nghiệp phải hiểu rõ yêu cầu, tiêu chuẩn của đối tác, lựa chọn lĩnh vực chuyên sâu và kiên trì nâng cao năng lực để trở thành một mắt xích trong chuỗi sản xuất.

Đặc biệt, liên kết chỉ bền vững khi Nhà nước có cơ chế khuyến khích, doanh nghiệp đầu chuỗi có động lực hỗ trợ và doanh nghiệp trong nước đủ năng lực tham gia.

- Một doanh nghiệp nhỏ và vừa có cơ hội nhận đơn hàng xuất khẩu lớn nhưng đối tác yêu cầu cao hơn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tiến độ giao hàng, trong khi nguồn lực còn hạn chế. Theo ông, doanh nghiệp cần ưu tiên quyết định gì và cần được hỗ trợ như thế nào để nắm bắt cơ hội, kiểm soát rủi ro và phát triển bền vững?

GS.TS Hoàng Văn Cường: Có thị trường ổn định và được đối tác đề nghị tăng quy mô đơn hàng là cơ hội rất tốt đối với doanh nghiệp. Tuy nhiên, doanh nghiệp không nên vội vàng ký hợp đồng mà trước hết phải đánh giá đầy đủ khả năng đáp ứng. Cần xem xét cụ thể yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc, tiến độ giao hàng và đối chiếu với năng lực hiện có. Phải xác định mình còn thiếu gì, yếu ở đâu và liệu có thể huy động nguồn lực để khắc phục hay không, chỉ khi thấy khả thi mới nên quyết định ký kết.

Theo tôi, có 3 vấn đề cần ưu tiên giải quyết. Thứ nhất, đàm phán tiến độ giao hàng, doanh nghiệp có thể đang thực hiện những hợp đồng khác hoặc gặp khó khăn về nguồn cung nguyên liệu. Đàm phán điều chỉnh tiến độ hợp lý sẽ giảm áp lực sản xuất và hạn chế rủi ro vi phạm hợp đồng.

Thứ hai, huy động vốn theo dòng tiền, với doanh nghiệp nhỏ và vừa, yêu cầu vay vốn bằng tài sản thế chấp thường rất khó đáp ứng. Khi đã có đơn hàng, xác định được nguồn nguyên liệu, khách hàng và dòng tiền dự kiến, cần có cơ chế tài trợ vốn dựa trên hợp đồng và dòng tiền thay vì quá phụ thuộc vào tài sản bảo đảm.

Thứ ba, tăng cường liên kết chuỗi cung ứng, doanh nghiệp cần chia sẻ lợi ích với nhà cung cấp nguyên liệu để cùng bảo đảm chất lượng và tiến độ. Thậm chí, những doanh nghiệp từng cạnh tranh cũng có thể trở thành đối tác cùng thực hiện đơn hàng.

Tuy nhiên, doanh nghiệp nhận hợp đồng phải giữ vai trò điều phối, kiểm soát chất lượng và chịu trách nhiệm với khách hàng. Doanh nghiệp có thể chấp nhận lợi nhuận trước mắt chưa tăng tương ứng để đổi lấy mạng lưới cung ứng, khách hàng mới và cơ hội phát triển lâu dài. Điều quan trọng nhất là không đánh đổi uy tín, thương hiệu để chạy theo một đơn hàng lớn.

Xin cảm ơn ông!

Theo Cục Thống kê, 10 tháng năm 2026, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa đạt 499,24 tỷ USD, tăng 27,5% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, khu vực kinh tế trong nước chỉ đạt 93,93 tỷ USD, tăng 8,2%, chiếm 18,8%; trong khi khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đạt 405,31 tỷ USD, tăng 33%, chiếm 81,2%. Khoảng cách về tỷ trọng và tốc độ tăng trưởng giữa hai khu vực tiếp tục đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh, mở rộng thị trường và gia tăng sự tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi cung ứng quốc tế.

Nguyên Thảo (thực hiện)

Có thể bạn quan tâm