Từ kiểm tra thủ công đến giám sát trực tuyến
Việc giám sát tình trạng vận hành các trạm biến áp (TBA) phân phối có ý nghĩa quan trọng đối với bảo đảm an toàn và độ tin cậy cung cấp điện. Tuy nhiên, trong phương thức quản lý truyền thống, công tác kiểm tra, đo đạc thông số chủ yếu được thực hiện trực tiếp tại hiện trường. Cách làm này đòi hỏi nhân lực, thời gian, tiềm ẩn rủi ro mất an toàn và chưa bảo đảm dữ liệu được cập nhật thường xuyên, đầy đủ.
Từ yêu cầu thực tiễn đó, nhóm kỹ sư Trung tâm Sản xuất thiết bị đo điện tử Điện lực miền Trung (CPCEMEC) thuộc Tổng công ty Điện lực miền Trung (EVNCPC) đã nghiên cứu, chế tạo bộ giám sát và cảnh báo online phía hạ áp các TBA phân phối. Công trình do kỹ sư Thái Thành Nam (Trung tâm Sản xuất thiết bị đo điện tử Điện lực miền Trung) làm chủ nhiệm; ThS. Ngô Tấn Cư (EVNCPC) đồng chủ nhiệm, cùng hai cộng sự là ThS. Nguyễn Đình Tuân (Công ty Điện lực Đà Nẵng) và KS. Lê Quang Vương (Trung tâm Sản xuất thiết bị đo điện tử Điện lực miền Trung).
Với những điểm mới về thiết bị đo lường, thu thập dữ liệu và cảnh báo từ xa, công trình được trao giải Nhì tại Lễ tổng kết và trao Giải thưởng Sáng tạo khoa học công nghệ Việt Nam năm 2025. Đây là sự ghi nhận đối với nỗ lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ và đưa các giải pháp kỹ thuật vào thực tiễn quản lý vận hành ngành Điện.
Chia sẻ về công trình nghiên cứu, ông Ngô Tấn Cư, Tổng giám đốc EVNCPC cho biết, Tại Tổng công ty Điện lực miền Trung, công tác nghiên cứu khoa học và phát huy sáng kiến cải tiến kỹ thuật đã được duy trì thực hiện suốt nhiều năm qua. Đặc biệt, ngay sau khi Nghị quyết số 57-NQ/TW ra đời, Đảng ủy, Hội đồng thành viên cùng Ban Tổng giám đốc đã có những kế hoạch triển khai rất cụ thể tới từng cán bộ, kỹ sư. Điều này đã tạo ra động lực phát triển mạnh mẽ cho đội ngũ.

Ông Ngô Tấn Cư, Thành viên HĐTV, Tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực miền Trung (EVNCPC).
"Tất cả các đề tài nghiên cứu của Tổng công ty Điện lực miền Trung đều hướng tới mục tiêu phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh và hỗ trợ trực tiếp cho người lao động; từ đó nâng cao năng suất, đảm bảo độ chính xác trong vận hành lưới điện một cách an toàn, hiệu quả. Đây chính là nền tảng để chúng tôi cùng Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) thực hiện mục tiêu trở thành doanh nghiệp số mạnh vào năm 2030", ông Ngô Tấn Cư nhấn mạnh.
Theo nhóm nghiên cứu, trước khi có giải pháp, việc theo dõi tình trạng vận hành TBA phân phối chủ yếu dựa vào kiểm tra trực tiếp tại vị trí đặt trạm. Các thông số như điện áp, dòng điện, nhiệt độ và tình trạng thiết bị được thu thập bằng phương pháp thủ công. Trong khi đó, nhiều thiết bị cảnh báo hiện có chỉ hiển thị thông tin tại chỗ, lắp đặt riêng lẻ, chưa có khả năng lưu trữ và truyền dữ liệu phục vụ công tác quản lý vận hành.

Công trình được trao giải Nhì tại Lễ tổng kết và trao Giải thưởng Sáng tạo khoa học công nghệ Việt Nam năm 2025.
Hạn chế này khiến việc phát hiện bất thường có thể bị chậm. Trên thực tế, một số sự cố chỉ được ghi nhận sau khi xảy ra mất điện hoặc khi người dân, khách hàng phản ánh. Nếu không theo dõi thường xuyên, các nguy cơ như quá tải, mất cân bằng pha, quá nhiệt hay sóng hài có thể không được phát hiện kịp thời, ảnh hưởng đến tuổi thọ máy biến áp, chất lượng điện năng và độ tin cậy cung cấp điện.
Các giải pháp thu thập dữ liệu đã được triển khai trước đó cũng còn những điểm hạn chế như chu kỳ lấy dữ liệu dài, chức năng phân tích chưa sâu, dữ liệu phân tán và khả năng tích hợp với các phần mềm quản lý dùng chung còn hạn chế.
Trên cơ sở đó, nhóm tác giả xây dựng giải pháp gồm hai thành phần chính: thiết bị phần cứng lắp đặt tại tủ hạ áp của TBA và hệ thống phần mềm phục vụ thu thập, lưu trữ, khai thác dữ liệu. Thiết bị tại hiện trường được tích hợp các cảm biến nhiệt độ, dòng rò, trạng thái mở cửa tủ; đồng thời đo các thông số điện năng như điện áp, dòng điện, công suất tác dụng, công suất phản kháng và sóng hài.
Về hệ thống phần mềm (HES và web khai thác), thông qua kết nối mạng 4G, dữ liệu được truyền về hệ thống HES, lưu trữ tập trung và hiển thị trên nền tảng web. Người vận hành có thể theo dõi thông số, tình trạng thiết bị và các cảnh báo từ xa, thay vì phải thường xuyên đến trực tiếp từng trạm để kiểm tra.
Hệ thống có khả năng ghi nhận nhiều trạng thái bất thường như mất điện, mất pha, điện áp thấp hoặc cao, quá dòng, ngược pha và quá nhiệt. Đặc biệt, phần mềm cho phép cài đặt linh hoạt ngưỡng giá trị và thời gian duy trì cảnh báo theo đặc thù của từng TBA. Qua đó, đơn vị quản lý có thêm cơ sở nhận diện sớm nguy cơ, tập trung nguồn lực xử lý những tình huống quan trọng.
Nhiều tính năng mới, mở rộng khả năng ứng dụng trên lưới điện
Điểm đáng chú ý của công trình là khả năng điều khiển tác động từ xa đối với máy cắt MCCB. Thông qua phần mềm, người vận hành có thể phát lệnh cắt MCCB lộ tổng hoặc lộ nhánh, hỗ trợ cô lập sự cố và rút ngắn thời gian xử lý, khôi phục cấp điện.
Một tính năng khác là cơ chế gửi gói tin “Last Gap”. Khi xảy ra mất nguồn đột ngột, thiết bị tự động đóng gói và gửi dữ liệu ghi nhận trước thời điểm mất điện. Những thông tin về điện áp, dòng điện, nhiệt độ tại thời điểm xảy ra sự cố giúp đơn vị quản lý có thêm căn cứ phân tích nguyên nhân, thay vì chỉ dựa vào phán đoán hoặc kết quả kiểm tra sau sự cố.
Công trình cũng tích hợp chức năng giám sát sóng hài liên tục đến bậc 13 ở cấp TBA phân phối. Theo nhóm nghiên cứu, đây là điểm mới so với các giải pháp giám sát thông thường, giúp xóa bỏ “vùng mù thông tin” về chất lượng điện năng ở cuối nguồn, hỗ trợ quản lý tổn thất hiệu quả.
Bên cạnh đó, phần mềm cho phép tùy chỉnh ngưỡng giá trị và thời gian duy trì để ghi nhận sự cố theo đặc thù từng trạm, giúp phát hiện sớm các nguy cơ mất an toàn. Ngoài ra, phần mềm còn có khả năng tích hợp hệ thống. Dữ liệu được chuẩn hóa để sẵn sàng kết nối với các phần mềm quản lý vận hành và sản xuất kinh doanh hiện có của EVN/ EVNCPC như PMIS, CMIS, GIS.
Về khả năng ứng dụng, thiết bị đã được lắp đặt tại hai TBA phân phối Nguyễn Phi Khanh và An Hiệp 4 thuộc Công ty Điện lực Đà Nẵng. Kết quả triển khai bước đầu cho thấy hệ thống hoạt động ổn định, dữ liệu thu thập có độ tin cậy. Thiết bị có thiết kế nhỏ gọn, lắp đặt trên thanh ray DIN rail trong tủ điện hiện hữu, không làm thay đổi kết cấu hay can thiệp vào bên trong máy biến áp.
Theo hồ sơ công trình, sản phẩm có khả năng triển khai tại hơn 34.000 TBA phân phối thuộc 7 công ty điện lực trực thuộc EVNCPC, đồng thời có tiềm năng mở rộng phạm vi ứng dụng trên toàn quốc. Đề tài đã được Hội đồng Khoa học và Công nghệ cấp EVNCPC nghiệm thu ngày 11/2/2025 và công nhận kết quả thực hiện theo Quyết định số 6017/QĐ-EVN.
Trong khi đó, công trình đã mang lại nhiều hiệu quả thiết thực trên cả phương diện kỹ thuật, kinh tế và xã hội.
Về hiệu quả kỹ thuật, việc ứng dụng công nghệ xử lý tín hiệu số hiện đại góp phần nâng cao khả năng giám sát, phát hiện và phòng ngừa sự cố, qua đó kéo dài tuổi thọ máy biến áp và nâng cao độ tin cậy cung cấp điện thông qua cải thiện các chỉ số SAIDI/SAIFI. Cơ chế store-and-forward bảo đảm dữ liệu được lưu trữ và truyền tải đầy đủ ngay cả khi kết nối mạng bị gián đoạn, tạo nền tảng xây dựng cơ sở dữ liệu vận hành lưới điện hạ áp quy mô lớn. Bên cạnh đó, hệ thống cảnh báo thông minh dựa trên việc phân tích nhiều tham số giúp hạn chế cảnh báo giả, nâng cao độ chính xác trong nhận diện sự cố và tập trung nguồn lực xử lý những vấn đề quan trọng.
Về hiệu quả kinh tế, giải pháp góp phần tối ưu hóa chi phí vận hành, sửa chữa và thay thế máy biến áp thông qua khả năng phát hiện sớm các tình trạng quá tải, quá nhiệt, từ đó hạn chế nguy cơ hư hỏng thiết bị. Việc tự động truyền dữ liệu về trung tâm giúp giảm nhu cầu nhân lực và chi phí đi lại phục vụ công tác đo kiểm trực tiếp tại hiện trường, nâng cao năng suất lao động. Đồng thời, thông qua phương pháp bảo trì theo tình trạng thiết bị (CBM), giải pháp góp phần kéo dài tuổi thọ máy biến áp, tối ưu hóa vòng đời tài sản và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Về hiệu quả xã hội, việc triển khai giải pháp góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ điện thông qua giảm thời gian mất điện, tăng mức độ hài lòng của khách hàng và củng cố uy tín của ngành điện. Giải pháp cũng khẳng định năng lực nghiên cứu, làm chủ công nghệ của đội ngũ kỹ sư Việt Nam, góp phần tăng tỷ lệ nội địa hóa đối với các sản phẩm thiết yếu phục vụ đời sống. Qua đó, thúc đẩy tinh thần đổi mới sáng tạo trong ngành Điện, đồng thời lan tỏa hoạt động nghiên cứu, ứng dụng khoa học và công nghệ trong nước.
Giải Nhì Giải thưởng Sáng tạo khoa học công nghệ Việt Nam năm 2025 là sự ghi nhận đối với một sáng kiến xuất phát từ yêu cầu thực tiễn của ngành điện. Việc nghiên cứu, chế tạo và từng bước ứng dụng thiết bị giám sát online tại các TBA phân phối cho thấy vai trò của đội ngũ kỹ sư trong làm chủ công nghệ, thúc đẩy chuyển đổi số và nâng cao hiệu quả quản lý vận hành lưới điện.