Đưa thị trường phái sinh thành 'lá chắn' bảo vệ nông sản và người sản xuất

Ngày 15/9, Uỷ ban Kinh tế và Tài chính tổ chức phiên họp thẩm tra sơ bộ dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh. Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân tham dự và trình bày tờ trình dự án Luật.

Thảo luận tại phiên họp, các đại biểu tán thành sự cần thiết xây dựng dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, với cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn được nêu trong Tờ trình của Chính phủ. Tuy nhiên, đây là luật chuyên ngành có nội dung phức tạp, nhiều kiến thức chuyên sâu, đòi hỏi cơ quan chủ trì soạn thảo đẩy mạnh tuyên truyền, bổ sung tài liệu hướng dẫn trong hồ sơ để cung cấp thông tin cho đại biểu Quốc hội.

“Lá chắn” bảo vệ nông sản Việt và người sản xuất

Cho ý kiến về dự án Luật, đại biểu Phạm Thị Hồng Yến (Uỷ viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Uỷ ban Kinh tế và Tài chính) đánh giá cao ý nghĩa của việc phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh đối với ngành nông nghiệp Việt Nam. Đây được xem là giải pháp căn cơ giúp nông dân và các hợp tác xã giải bài toán trầm kha “được mùa mất giá, được giá mất mùa” đối với các mặt hàng chủ lực như thanh long, sầu riêng, hạt tiêu, gạo, mắc ca...

Lấy ví dụ từ thực tiễn, đại biểu Phạm Thị Hồng Yến cho rằng, thanh long, sầu riêng nhiều khi phải bán “lúa non” ngay từ đầu mùa vì thiếu vốn, chịu cảnh "được mùa mất giá, được giá mất mùa". Trong khi đó, giá trị sản phẩm nông sản tươi xuất khẩu sang các thị trường khó tính có thể chênh lệch từ 20 đến 50 lần so với giá bán tại vườn.

"Nếu phát triển được thị trường phái sinh một cách lành mạnh và công khai, chúng ta sẽ chuyển các mã hóa của hàng hóa gieo trồng hôm nay thành tài sản hình thành trong tương lai. Người sản xuất có thể chốt giá bán ngay từ giai đoạn gieo trồng, chuyển giao rủi ro biến động giá cho thị trường. Điều này giúp người dân không còn bị thương lái ép giá hay phải “bán lúa non” do thiếu vốn sản xuất”, đại biểu Phạm Thị Hồng Yến đề xuất.

Để chính sách tại khoản 2 Điều 5 dự thảo Luật đi vào cuộc sống, đại biểu kiến nghị Chính phủ cần có chương trình hành động cụ thể gắn kết thị trường phái sinh với chuỗi sản xuất, chế biến, lưu thông và xuất khẩu. Đồng thời, phải đồng bộ hạ tầng logistics, hệ thống kho bãi, kiểm định chất lượng, chứng thư kho điện tử và quản lý chặt chẽ mã số vùng trồng nhằm ngăn chặn gian lận thương mại.

Đại biểu đề nghị Bộ Công Thương cần xây dựng một danh mục các mặt hàng nông sản chủ lực thế mạnh (như sầu riêng, thanh long, mắc ca) song song với gạo hay hạt tiêu để có lộ trình chuẩn hóa hợp đồng phái sinh. Đồng thời, việc chuẩn hóa chất lượng không chỉ để phục vụ xuất khẩu mà phải nâng cấp tiêu chuẩn thị trường nội địa ngang tầm quốc tế để người tiêu dùng trong nước được tiếp cận sản phẩm chất lượng cao.

Từ góc độ pháp lý, đại biểu Phạm Ngọc Lâm - Uỷ viên, đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Uỷ ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho rằng, đây là đạo luật rất khó, mới mẻ tại Việt Nam và cần thiết kế mô hình tổ chức thật rõ ràng ngay từ đầu.

“Dự thảo Luật không nên ghi chung chung là “giao cơ quan quản lý nhà nước về hàng hóa phái sinh" mà cần ghi rõ tên từng Bộ chịu trách nhiệm theo tinh thần linh hoạt, "rõ người, rõ việc". Cụ thể, Bộ Công Thương quản lý về hạ tầng, vận hành thị trường và lưu thông hàng hóa; Bộ Tài chính quản lý dòng tiền, giám sát tài chính và bù trừ”, đại biểu Phạm Ngọc Lâm đề xuất.

Đối với thẩm quyền của địa phương, một số ý kiến nhấn mạnh giao dịch phái sinh mang tính vĩ mô, tập trung ở Sở Giao dịch và Trung tâm thanh toán bù trừ. Cấp địa phương như UBND cấp tỉnh chỉ nên tập trung vào nhiệm vụ quản lý địa bàn, kiểm tra kho bãi, địa điểm giao nhận, kiểm định chất lượng hàng hóa và cung cấp dữ liệu, không nên giao các nhiệm vụ giám sát tài chính hay bù trừ chuyên sâu vượt quá thẩm quyền và nguồn lực.

Quan tâm đến cơ chế phòng ngừa rủi ro cho các doanh nghiệp nhà nước quy định tại Điều 43 dự thảo Luật, đại biểu Phạm Ngọc Lâm đánh giá Điều 43 có ý nghĩa rất quan trọng nhưng dự thảo lại thiếu điều khoản giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết.

Trong thực tế công vụ, ranh giới giữa "thực hiện giao dịch phái sinh để phòng ngừa rủi ro" và "hành vi đầu cơ tài chính gây thất thoát tài sản" là rất mong manh. Nếu chỉ quy định nguyên tắc chung chung mà không có quy định cụ thể về thẩm quyền phê duyệt chủ trương, hạn mức giao dịch và trách nhiệm pháp lý thì lãnh đạo các doanh nghiệp nhà nước sẽ không dám thực hiện.

Vì vậy, đại biểu đề xuất giao Chính phủ quy định chi tiết Điều 43. Đồng thời, cho phép thực hiện thí điểm đối với các doanh nghiệp nhà nước thuộc các ngành cốt lõi, có tỷ trọng xuất nhập khẩu lớn hoặc sử dụng nhiều nguyên nhiên vật liệu có biến động giá mạnh trên thị trường thế giới.

Bám sát chỉ đạo của Chính phủ, tạo công cụ phòng ngừa rủi ro về giá

Ghi nhận ý kiến góp ý từ các đại biểu, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, Bộ Công Thương đang khẩn trương hoàn thiện bộ tài liệu hỏi - đáp và hệ thống slide minh họa nhằm diễn giải một cách trực quan, dễ hiểu về khái niệm, chính sách cũng như quy trình vận hành của Sở Giao dịch hàng hóa.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân, giao dịch hàng hóa phái sinh là một phương thức thương mại hiện đại và phức tạp. Xu hướng chuyển dịch lịch sử từ giao dịch hàng hóa thuần túy sang các sản phẩm tài chính nhằm mục đích bảo hiểm rủi ro về giá, đảm bảo nguồn cung và tận dụng chênh lệch biến động margin - là bản chất thực tế đang diễn ra tại Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV).

Giải trình về phạm vi điều chỉnh và các quy định ngoại lệ trong dự thảo, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân chỉ ra, với lĩnh vực chứng khoán và ngân hàng đã có hệ thống pháp luật chuyên ngành điều chỉnh riêng biệt (Luật Chứng khoán điều chỉnh chứng khoán phái sinh; Luật Ngân hàng điều chỉnh giao dịch ngoại hối/tiền tệ phái sinh).

Về mặt hàng vàng (kim loại quý), được quản lý theo cơ chế ngoại hối và an ninh tiền tệ quốc gia, do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các tổ chức tín dụng trực tiếp quy định. Lĩnh vực điện lực do tính chất đặc thù không thể lưu trữ của điện năng, các giao dịch tương lai/phái sinh trong thị trường điện sẽ ưu tiên áp dụng theo Luật Điện lực. Trung tâm tài chính quốc tế được quy định ngoại lệ tại dự thảo luật, áp dụng các cơ chế riêng biệt (như Nghị quyết 98).

Liên quan đến mô hình tổ chức, đại diện cơ quan soạn thảo nhìn nhận thực tiễn từ Nghị định 158/2006/NĐ-CP đặt nền móng cho việc hình thành và quản lý thị trường giao dịch hàng hóa tập trung tại Việt Nam, trong đó tiêu biểu là việc thành lập MXV. Tuy nhiên, khung pháp lý không hạn chế khu vực nhà nước. Bộ Công Thương kỳ vọng các đơn vị có thể thành lập thêm Sở giao dịch, kết hợp hạ tầng logistics và trung tâm giao nhận để tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh trên thị trường.

Phát biểu kết luận phiên họp, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Đoàn Thị Thanh Mai đánh giá cao tinh thần làm việc trách nhiệm của cơ quan soạn thảo và các đại biểu. Phó Chủ nhiệm nhấn mạnh nhóm vấn đề chính cần được quan tâm, hoàn thiện trong thời gian tới như: tiếp tục rà soát tính tương thích của dự thảo với hệ thống pháp luật hiện hành (thương mại, đầu tư, chứng khoán, tổ chức tín dụng...) và điều ước quốc tế; đẩy mạnh cắt giảm thủ tục hành chính, phân cấp phân quyền và chuyển đổi số.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban đề nghị, việc xây dựng luật phải bám sát 5 nhóm chính sách đã được Chính phủ thông qua; tạo công cụ phòng ngừa rủi ro giá cho doanh nghiệp, gắn phái sinh với lưu thông hàng hóa thực tế và thiết lập cơ chế giám sát chống thao túng thị trường.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Đoàn Thị Thanh Mai cũng cho biết, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính sẽ tổng hợp toàn bộ các ý kiến để hoàn thiện Báo cáo thẩm tra sơ bộ trước khi trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét.