Đô thị Việt Nam chuyển mình, kiến tạo những động lực tăng trưởng mới

Tái cấu trúc hệ thống đô thị, mở rộng không gian tăng trưởng

Quá trình phát triển đô thị cả nước ghi nhận những chuyển biến quan trọng về tổ chức không gian, mô hình tăng trưởng và phương thức quản trị. Đặc biệt, việc Chính phủ phê duyệt Định hướng phát triển đô thị thông minh quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2035 đã tạo thêm cơ sở chính sách để các địa phương khai thác hiệu quả nguồn lực, tăng cường liên kết vùng và phát huy vai trò của các đô thị trong nền kinh tế.

Thông tin tại Diễn đàn Phát triển bền vững đô thị Việt Nam năm 2026, chào mừng Ngày Đô thị Việt Nam 8/11, ông Trần Quốc Thái - Cục trưởng Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng) cho biết: Sau một năm sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, hệ thống đô thị Việt Nam đã được tái cấu trúc, sắp xếp lại. Cả nước hiện có 2 đô thị đặc biệt, 7 đô thị loại I và 892 đô thị loại II, loại III, đưa tỷ lệ đô thị hóa đạt khoảng 53,3%.

Đáng chú ý, quá trình tổ chức lại không gian phát triển đang tạo điều kiện hình thành thêm các cực tăng trưởng mới, tăng cường kết nối giữa các trung tâm kinh tế, khu vực sản xuất công nghiệp, thương mại, dịch vụ và hệ thống hạ tầng. Việc mở rộng không gian đô thị không chỉ mang ý nghĩa gia tăng quy mô mà còn tạo cơ hội phân bổ lại nguồn lực, phát huy lợi thế của từng địa phương và nâng cao hiệu quả liên kết vùng.

Thực tế cho thấy, các đô thị tiếp tục giữ vai trò quan trọng đối với nền kinh tế. Theo thống kê của Bộ Xây dựng, trong 10 địa phương có tổng thu ngân sách lớn nhất cả nước năm 2025, có 6 địa phương là đô thị. Trong 10 địa phương đóng góp lớn nhất vào tăng trưởng kinh tế đất nước, có 7 địa phương thuộc nhóm này.

Tại Hà Nội, định hướng phát triển đang chuyển từ mô hình đô thị tập trung, đơn cực sang đa cực, đa trung tâm, đa tầng, đa lớp. Theo đó, thành phố chú trọng phát triển đường sắt đô thị, các tuyến vành đai, trục kết nối và mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD), đồng thời nghiên cứu khai thác không gian ngầm, chỉnh trang và tái thiết đô thị hiện hữu.

Trong khi đó, TP. Hồ Chí Minh sau mở rộng địa giới hành chính có điều kiện hình thành không gian phát triển với quy mô và lợi thế lớn hơn. Định hướng đa cực, đa trung tâm được gắn với kết nối các lĩnh vực công nghiệp, dịch vụ, tài chính, đổi mới sáng tạo, cảng biển và logistics, hướng tới hình thành những chuỗi giá trị kinh tế có sức cạnh tranh quốc tế.

Những chuyển động này cho thấy, động lực phát triển đô thị đang từng bước chuyển từ mở rộng không gian đơn thuần sang tổ chức hiệu quả các hoạt động kinh tế, tăng cường kết nối hạ tầng và khai thác lợi thế bổ trợ giữa các khu vực.

Tại Diễn đàn, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn khẳng định: “Giá trị của đô thị không chỉ nằm ở quy mô diện tích, dân số hay công trình xây dựng, quan trọng hơn là chất lượng quy hoạch, hiệu quả quản trị, năng suất sử dụng các nguồn lực và khả năng tạo ra môi trường sống, làm việc thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp. Việt Nam có nhiều dư địa về đất đai, tài nguyên và nguồn lực đầu tư để hoàn thành chiến lược đô thị hóa, đóng góp tích cực vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”.

Đô thị thông minh tạo nền tảng phát triển các cực tăng trưởng

Một bước tiến đáng chú ý trong hoàn thiện chính sách phát triển đô thị là Quyết định số 2116/QĐ-TTg ngày 5/11/2026 vừa được Chính phủ phê duyệt Định hướng phát triển đô thị thông minh quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2035.

Theo định hướng được phê duyệt, đến năm 2030, 100% thành phố tổ chức xây dựng, thực hiện đề án phát triển đô thị thông minh; 100% thành phố xây dựng cơ sở dữ liệu đô thị dùng chung theo kế hoạch, ưu tiên chuẩn hóa dữ liệu nền địa lý, đất đai, dân cư, quy hoạch và hạ tầng đô thị. Đồng thời, 100% thành phố hình thành cơ sở dữ liệu quy hoạch đô thị, hạ tầng và không gian đô thị trên nền tảng hệ thống thông tin địa lý (GIS) theo kế hoạch và danh mục ưu tiên của địa phương.

Điểm đáng chú ý của định hướng này là chuyển từ quản lý, xử lý sự vụ và ứng dụng công nghệ riêng lẻ sang quản trị đô thị dựa trên dữ liệu, có khả năng phân tích, dự báo, điều phối và đánh giá kết quả. Thay vì phát triển các hệ thống công nghệ thiếu kết nối, đô thị thông minh được định hướng hình thành trên nền tảng dữ liệu thống nhất, liên thông, phục vụ trực tiếp công tác quy hoạch, đầu tư, xây dựng và vận hành đô thị. 

Chia sẻ tại Hội thảo “Quy hoạch và các mô hình phát triển đô thị mới” trong khuôn khổ Diễn đàn, ông Trần Ngọc Chính - Chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Xây dựng, nhấn mạnh: “Địa giới hành chính có thể thay đổi, nhưng tổ chức không gian phát triển cần bảo đảm tính liên tục, liên kết và hiệu quả”.

Theo ông Trần Ngọc Chính, quy hoạch cần trở thành công cụ chiến lược để tổ chức phát triển, tích hợp nguồn lực, định hướng đầu tư và kiến tạo giá trị mới cho đô thị. Đồng thời, chuyển đổi số chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi gắn với hệ thống quản trị phù hợp, dữ liệu được chuẩn hóa, cập nhật và liên thông.

Có thể thấy, quá trình tái cấu trúc hệ thống đô thị cùng với định hướng phát triển đô thị thông minh đang mở ra cơ hội hình thành các cực tăng trưởng dựa trên kết nối không gian, dữ liệu và đổi mới sáng tạo.

Cùng với đổi mới quy hoạch, Quyết định số 2116/QĐ-TTg xác định 9 nhóm nhiệm vụ, giải pháp, tập trung vào hoàn thiện thể chế, dữ liệu đô thị, hạ tầng số, quản trị thông minh, đổi mới sáng tạo và huy động nguồn lực.

Lộ trình triển khai được chia thành 3 giai đoạn. Trong đó, giai đoạn 2026 - 2027 tập trung hoàn thiện hướng dẫn, kiến trúc tham chiếu và dữ liệu nền; giai đoạn 2028 - 2029 đẩy mạnh kết nối, khai thác dữ liệu và đánh giá các mô hình thí điểm; năm 2030 tiến hành đánh giá kết quả, công bố mô hình điển hình và đề xuất nhiệm vụ tiếp theo. Tầm nhìn đến năm 2035, Việt Nam hướng tới hình thành hệ sinh thái dữ liệu đô thị liên thông, an toàn, được khai thác hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng sống, khả năng chống chịu và năng lực cạnh tranh của các đô thị.