Đổi mới quản lý kinh doanh thuốc lá: Giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm

Thuốc lá là ngành hàng đặc biệt, có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, do đó luôn chịu sự kiểm soát chặt chẽ của Nhà nước từ khâu sản xuất, nhập khẩu đến lưu thông. Tuy nhiên, việc duy trì quy định bắt buộc phải xin giấy phép trong tất cả các khâu phân phối, bán buôn và bán lẻ đang tạo ra những rào cản hành chính lớn, làm tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp mà chưa tối ưu được hiệu quả quản lý thực chất.

Giảm gánh nặng thủ tục hành chính

Thực tiễn cho thấy, công cụ giấy phép chủ yếu phát huy tác dụng ở khâu thẩm định hồ sơ đầu vào, song chưa thể trực tiếp kiểm soát lượng thuốc lá đưa ra thị trường hay mức độ tiếp cận của người tiêu dùng. Quy trình xin cấp mới hoặc điều chỉnh giấy phép hiện nay đang gây tiêu tốn nhiều thời gian, công sức và chi phí, tạo thành áp lực đè nặng lên năng lực cạnh tranh của hàng chục ngàn hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Đồng thời, các cơ quan quản lý nhà nước cũng phải phân bổ một nguồn lực khổng lồ để thẩm định và xử lý hồ sơ.

Thời gian qua, quyết tâm tháo gỡ rào cản kinh doanh đã được Chính phủ thể hiện rõ nét thông qua Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP và Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP, trong đó quy định bãi bỏ một số thủ tục cấp phép. Nếu các văn bản quy phạm pháp luật mới vẫn duy trì cơ chế "xin - cho" qua giấy phép, nguy cơ tái phát sinh thủ tục hành chính rườm rà là hiện hữu, làm suy giảm nỗ lực cải cách chung.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy hướng đi này là phù hợp. Theo các báo cáo của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), nhiều quốc gia phát triển đã áp dụng thành công mô hình đơn giản hóa thủ tục đầu vào. Thay vì tạo rào cản bằng giấy phép, các nước mở rộng hệ thống đăng ký kinh doanh quốc gia để các điểm bán lẻ dễ dàng tuân thủ. Đổi lại, cơ quan chức năng dồn toàn lực cho công tác hậu kiểm và áp dụng chế tài nghiêm khắc đối với các vi phạm. Giải pháp này giúp thu hẹp thị trường phi pháp và tối ưu hóa chi phí hành chính.

Đề cao tính thực tiễn và hiệu quả giám sát

Để chính sách đạt hiệu quả cao, cần mạnh dạn bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá và tinh giản các điều kiện kinh doanh không cần thiết. Cần khẳng định rõ, bãi bỏ thủ tục cấp phép đầu vào tuyệt đối không đồng nghĩa với việc buông lỏng quản lý. Thương nhân vẫn bắt buộc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về nguồn gốc, hóa đơn, cảnh báo sức khỏe và các quy chuẩn phòng, chống tác hại thuốc lá.

Khi rào cản tiền kiểm được dỡ bỏ, cơ quan quản lý có thể tái cơ cấu nguồn lực, tập trung kiểm tra chuyên sâu các khâu có nguy cơ vi phạm cao. Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ số thông qua kết nối liên thông hệ thống dữ liệu đăng ký kinh doanh, hóa đơn điện tử và truy xuất nguồn gốc sẽ giúp cơ quan chức năng giám sát hoạt động của điểm bán, đối chiếu giao dịch và phát hiện bất thường mà không cần phát sinh thêm thủ tục hành chính.

Hiện nay, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được thảo luận. Đây là thời điểm phù hợp để các cơ quan hữu trách phân định rành mạch trách nhiệm của chính quyền địa phương và các lực lượng chức năng. Trọng tâm giám sát cần hướng tới việc xử lý nghiêm các hành vi vi phạm trọng điểm: kinh doanh thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả, bán thuốc lá cho người chưa đủ 18 tuổi hoặc tại các địa điểm bị cấm. Đồng thời, thiết lập cơ chế kiểm soát việc cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán và xây dựng lộ trình tăng diện tích cảnh báo sức khỏe trên bao bì.

Hiệu quả bảo vệ sức khỏe cộng đồng phải được đo lường bằng trật tự thực chất trên thị trường, thay vì số lượng giấy phép được cấp. Chuyển đổi sang mô hình quản lý dựa trên điều kiện kinh doanh minh bạch kết hợp hậu kiểm nghiêm ngặt chính là giải pháp "kép", vừa bảo đảm mục tiêu phòng, chống tác hại thuốc lá, vừa kiến tạo môi trường kinh doanh thông thoáng cho hàng triệu người dân và doanh nghiệp.