Đi tìm giải pháp cắt đứt chu kỳ sinh khí mê-tan trên đồng ruộng

Vì sao ruộng lúa là "điểm nóng" phát thải khí mê-tan?

Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu gạo hàng đầu thế giới với khoảng 3,5 triệu ha canh tác lúa trải dài từ Đồng bằng sông Hồng đến Đồng bằng sông Cửu Long. Tuy nhiên, bên cạnh vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh lương thực, sản xuất lúa nước cũng là một trong những nguồn phát thải khí nhà kính đáng kể của ngành nông nghiệp.

Khác với nhiều loại cây trồng khác, lúa thường được gieo cấy trong điều kiện ruộng ngập nước liên tục. Môi trường thiếu oxy này tạo điều kiện lý tưởng để các vi sinh vật yếm khí phân hủy chất hữu cơ trong đất, rơm rạ và tàn dư thực vật, từ đó sinh ra khí mê-tan. Sau khi hình thành, khí mê-tan sẽ thoát lên khí quyển thông qua mặt nước hoặc theo thân cây lúa. Tình trạng ngập nước càng kéo dài và lượng hữu cơ trong đất càng lớn thì lượng khí mê-tan phát sinh càng cao.

Theo các tổ chức quốc tế, khí mê-tan có khả năng giữ nhiệt mạnh gấp khoảng 80 lần khí CO₂ trong khoảng thời gian 20 năm đầu sau phát thải, tác động rất lớn đến tốc độ nóng lên toàn cầu trong ngắn hạn, kéo theo hàng loạt hệ lụy như băng tan, nước biển dâng, hạn hán, mưa lũ cực đoan, xâm nhập mặn và suy giảm đa dạng sinh học. Chính vì vậy, giảm phát thải khí mê-tan được coi là một trong những giải pháp hiệu quả để làm chậm biến đổi khí hậu trong vài thập kỷ tới.

Nhận thức rõ điều này, bên cạnh việc áp dụng các kỹ thuật canh tác lúa phát thải thấp, nhiều địa phương đang đẩy mạnh chuyển đổi những vùng lúa kém hiệu quả sang các loại cây trồng cạn phù hợp với điều kiện tự nhiên. Đây được xem là giải pháp không chỉ nâng cao thu nhập cho người dân mà còn góp phần cắt giảm đáng kể phát thải khí nhà kính từ lĩnh vực nông nghiệp.

Chuyển đổi cây trồng - "cắt đứt" môi trường sinh mê-tan ngay từ gốc

Theo các chuyên gia nông nghiệp, điểm khác biệt lớn nhất giữa cây lúa và các loại cây trồng cạn nằm ở điều kiện canh tác. Nếu lúa cần được duy trì trong môi trường ngập nước thì các cây trồng cạn như mè, bắp, đậu tương, lạc, rau màu hay cây ăn quả phát triển trên nền đất thông thoáng, có sự lưu thông oxy thường xuyên. Khi đất không còn bị ngập nước kéo dài, môi trường sống của nhóm vi khuẩn sinh mê-tan gần như bị loại bỏ. Nói cách khác, việc chuyển đổi sang cây trồng cạn không chỉ giúp giảm lượng nước tưới mà còn trực tiếp cắt đứt chu trình hình thành khí mê-tan trên đồng ruộng.

Nhiều mô hình chuyển đổi tại Đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam Bộ và duyên hải Nam Trung Bộ cho thấy hiệu quả kép về kinh tế và môi trường. Tại những vùng đất gò cao hoặc thường xuyên thiếu nước, người dân đã mạnh dạn chuyển sang trồng mè, đậu phộng, ngô hoặc rau màu. Các loại cây này không chỉ cần ít nước hơn mà còn giúp giảm đáng kể chi phí bơm tưới, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Thực tế cho thấy, nhiều hộ nông dân sau chuyển đổi đã nâng cao thu nhập nhờ chi phí đầu tư thấp hơn, trong khi đất canh tác cũng được cải thiện nhờ đa dạng hóa cây trồng.

Ở Quảng Trị, Trung tâm Khuyến nông tỉnh cũng đã áp dụng mô hình trồng ngô sinh khối trên những diện tích đất thiếu nước tưới hoặc sản xuất lúa kém hiệu quả. Một nông dân ở Hợp tác xã Vạn Phúc, Quảng Trị chia sẻ: “Nhận thấy mô hình chuyển đất trồng lúa nhưng thiếu nước sang cây trồng cạn có lợi, gia đình đã mượn thêm phần đất của các hộ dân không canh tác để trồng ngô sinh khối. Mô hình này vừa giúp đất không bị bỏ hoang, lại có thêm thu nhập, mở ra hướng đi mới cho sản xuất nông nghiệp địa phương”.

Không chỉ mang lại lợi ích về môi trường, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng còn mở ra cơ hội hình thành các vùng sản xuất nông sản chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của thị trường đối với các sản phẩm xanh, phát thải thấp. Trong tương lai, khi thị trường tín chỉ carbon và các tiêu chuẩn về dấu chân carbon ngày càng phát triển, những mô hình sản xuất giảm phát thải sẽ có thêm lợi thế cạnh tranh, tạo nguồn thu mới cho nông dân.

Có thể thấy, chuyển đổi từ lúa sang cây trồng cạn không đơn thuần là thay đổi cơ cấu cây trồng mà còn là giải pháp giúp cắt đứt chu kỳ sinh khí mê-tan ngay từ nguồn phát thải. Khi được thực hiện đúng quy hoạch và phù hợp với điều kiện tự nhiên của từng địa phương, mô hình này sẽ góp phần giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao thu nhập cho người dân và hiện thực hóa các cam kết của Việt Nam về giảm phát thải khí mê-tan, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Trong bối cảnh Việt Nam cam kết giảm ít nhất 30% phát thải khí mê-tan vào năm 2030 và hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050, việc chuyển đổi một phần diện tích lúa nước sang cây trồng cạn đang được xem là giải pháp vừa nâng cao giá trị kinh tế, vừa cắt đứt chu kỳ hình thành khí mê-tan, góp phần xây dựng nền nông nghiệp xanh và bền vững.