Đâu là nút thắt quản trị của các doanh nghiệp nhà nước?

Quản trị hiện đại là thách thức chung

Theo báo cáo của Bộ Tài chính tại Hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp tháng 7/2026, khu vực kinh tế nhà nước hiện có 695 doanh nghiệp, hoạt động trong nhiều lĩnh vực trọng yếu của nền kinh tế như năng lượng, hạ tầng, viễn thông, tài chính, vận tải, khai khoáng và quốc phòng, an ninh. Năm 2025, khu vực kinh tế nhà nước có tổng tài sản khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, vốn chủ sở hữu 2,02 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và lợi nhuận trước thuế khoảng 261 nghìn tỷ đồng. 

Kết quả này tiếp tục nhấn mạnh vị thế trụ cột của doanh nghiệp nhà nước trong việc bảo đảm các cân đối lớn và giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô. Đồng thời, đây cũng là lực lượng then chốt gánh vác các dự án trọng điểm quốc gia.

Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển mới, khu vực doanh nghiệp nhà nước đang đối mặt với nhiều thách thức, từ nâng cao hiệu quả quản trị, năng lực cạnh tranh đến đẩy nhanh tiến độ đầu tư và khả năng dẫn dắt khu vực tư nhân. Trong bối cảnh đó, đổi mới mô hình quản trị trở thành giải pháp cấp thiết nhằm nâng cao hiệu quả, tăng tính tự chủ và giúp doanh nghiệp nhà nước từng bước tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Trao đổi về yêu cầu đổi mới quản trị doanh nghiệp nhà nước, bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết, trong thời gian qua, khi đánh giá hoạt động của doanh nghiệp nhà nước, các chỉ tiêu sản xuất kinh doanh và tài chính như doanh thu, lợi nhuận, số nộp ngân sách nhà nước hay số lao động thường được chú trọng. Trong khi đó, vấn đề quản trị công ty chưa được quan tâm đúng mức.

Bà Nguyễn Thu Thủy cho rằng, rào cản lớn khiến thực trạng trên kéo dài chính là gánh nặng chi phí khi áp dụng các chuẩn mực quản trị công ty theo hướng công khai, minh bạch và tiệm cận quốc tế. Trong khi đó, lợi ích tài chính từ việc nâng cao chất lượng quản trị không phải lúc nào cũng có thể nhìn thấy ngay lập tức, còn doanh nghiệp vẫn phải tập trung vào những mục tiêu tài chính cụ thể trong hoạt động hàng ngày.

Bên cạnh đó, hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cũng là một vấn đề cần được quan tâm. Chúng ta cần xây dựng một "sân chơi" bình đẳng cùng hành lang pháp lý phù hợp, tạo điều kiện để doanh nghiệp có thể áp dụng các chuẩn mực quản trị quốc tế.

“Yêu cầu quản trị hiện đại đã vượt ra khỏi phạm vi một doanh nghiệp đơn lẻ để bao trùm toàn bộ chuỗi giá trị. Do đó, khi một doanh nghiệp áp dụng các tiêu chuẩn quản trị và phát triển bền vững, các đối tác trong cùng chuỗi cũng buộc phải đáp ứng những tiêu chuẩn tương đương”, bà Thuỷ nhấn mạnh.

Theo bà Nguyễn Thu Thủy, điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải đồng hành cùng các đối tác trong chuỗi giá trị, đồng thời đòi hỏi nguồn vốn, nhân lực, kinh nghiệm và đội ngũ am hiểu về quản trị công ty.

Tách bạch quản lý và điều hành

Ở góc độ nghiên cứu và tư vấn chính sách, ông Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam cho rằng, mục tiêu đưa doanh nghiệp nhà nước đạt chuẩn mực quản trị của Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) là một yêu cầu lớn. Tuy nhiên, trước mắt, doanh nghiệp cần đạt được những tiêu chuẩn tối thiểu và cơ bản nhất, sau đó tiếp tục cập nhật các yêu cầu mới.

Theo ông Lê Duy Bình, một trong những nút thắt lớn nhất trong quản trị doanh nghiệp nhà nước hiện nay là vấn đề tách bạch giữa vai trò của cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan đại diện vốn chủ sở hữu với hoạt động điều hành tại doanh nghiệp.

"Đây là một nút thắt lớn nhất mà chúng ta sẽ phải kiên quyết để làm tách bạch được hai vai trò này trong thời gian tiếp theo, trả lại không gian điều hành một cách tự chủ hơn nữa của các doanh nghiệp nhà nước như Viettel, Petrolimex và nhiều doanh nghiệp nhà nước khác", ông Bình nói.

Theo ông Bình, việc tách bạch rõ hơn các vai trò sẽ giúp các quyết định kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước gần hơn với thị trường, được đưa ra nhanh hơn và giảm sự phụ thuộc vào các quyết định mang tính hành chính. Đây cũng là một trong những điều kiện để doanh nghiệp từng bước tiệm cận các chuẩn mực quản trị của OECD.

Nút thắt thứ hai được ông Lê Duy Bình đề cập là tính độc lập của hội đồng quản trị. Việc nâng cao tính độc lập của hội đồng quản trị sẽ giúp cơ quan này thực hiện đúng vai trò đại diện vốn của cơ quan chủ sở hữu, định hướng chiến lược và giám sát hoạt động của cơ quan điều hành. Qua đó, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước và các tập đoàn có vốn nhà nước.

Bên cạnh đó, chuyên gia Lê Duy Bình cho rằng, các chuẩn mực về thông tin, công bố thông tin và trách nhiệm giải trình cũng cần tiếp tục được nâng cao. Thời gian qua, doanh nghiệp nhà nước đã có nhiều nỗ lực trong công bố thông tin, song vẫn còn khoảng cách so với yêu cầu của OECD.

“Nếu chuẩn hóa và đáp ứng tốt hơn các yêu cầu về công bố thông tin, việc giám sát hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước sẽ được nâng cao. Sự giám sát này không chỉ đến từ cơ quan chủ quản, cơ quan đại diện vốn chủ sở hữu hay các cơ quan quản lý, mà còn từ Quốc hội, các cơ quan dân cử, báo chí, người dân và đặc biệt là thị trường”, ông Bình nhấn mạnh.

Trong đó, sự giám sát của thị trường có thể đến từ các bạn hàng, tổ chức tín dụng và các đối tác có quan hệ kinh doanh với doanh nghiệp nhà nước. Việc minh bạch hóa thông tin sẽ giúp doanh nghiệp chịu sự giám sát chặt chẽ hơn, đồng thời chịu sự kỷ luật của thị trường.

Một yêu cầu khác được ông Lê Duy Bình thông tin là bảo đảm cạnh tranh bình đẳng giữa doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân trong tiếp cận các nguồn lực của nền kinh tế.

Giám đốc Economica Việt Nam cho biết, cần nhìn nhận công bằng rằng trong một số trường hợp, doanh nghiệp nhà nước cũng gặp bất lợi khi tiếp cận nguồn lực, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao. Các doanh nghiệp nhà nước có thể gặp khó khăn trong việc thu hút những CEO, nhà quản lý giỏi hoặc nhân sự chất lượng cao do những hạn chế nhất định trong cơ chế hoạt động.

"Như vậy, tiếp cận một cách bình đẳng ở đây thì ngoài những nguồn lực về tiếp cận những tài nguyên, cơ hội kinh doanh thì còn những sự tiếp cận về mặt nguồn lực, nguồn nhân lực", ông Bình phân tích.

Theo ông Lê Duy Bình, trong khi khu vực tư nhân có thể tiếp cận tương đối linh hoạt với nguồn nhân lực chất lượng cao, chuyên gia và nhà quản lý nước ngoài, doanh nghiệp nhà nước lại gặp nhiều khó khăn hơn. Vì vậy, cơ chế đối với doanh nghiệp nhà nước cũng cần được tháo gỡ để bảo đảm quyền tự chủ và khả năng tiếp cận các nguồn lực một cách bình đẳng.