Công nghệ sinh học: Đòn bẩy nâng giá trị nông sản Việt

Phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS. Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) xung quanh vấn đề này.

Công nghệ sinh học tạo động lực nâng giá trị nông sản

- Thưa ông, trong bối cảnh yêu cầu phát triển nông nghiệp bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh ngày càng cao, công nghệ sinh học có ý nghĩa như thế nào đối với ngành nông nghiệp Việt Nam?

TS. Nguyễn Văn Long: Thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã có nhiều nghị quyết, chỉ đạo về thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, coi đây là động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế nói chung và ngành nông nghiệp nói riêng.

Trong nông nghiệp, công nghệ sinh học từ lâu đã được xác định là lĩnh vực có vai trò quan trọng, góp phần tạo nền tảng cho phát triển. Trước hết, công nghệ sinh học giúp nâng cao năng suất, chất lượng giống cây trồng, vật nuôi và thủy sản. Đồng thời, tạo ra các giống có khả năng chống chịu tốt hơn với biến đổi khí hậu, sâu bệnh và điều kiện sản xuất bất lợi.

Bên cạnh đó, công nghệ sinh học góp phần giảm phát thải, tiết kiệm chi phí đầu vào, nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng của nông sản. Đây là những yếu tố quan trọng để nông nghiệp Việt Nam phát triển bền vững, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong nước và quốc tế.

- Về hành lang pháp lý và cơ chế chính sách, Việt Nam đang định hướng phát triển, ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp như thế nào, thưa ông?

TS. Nguyễn Văn Long: Thời gian qua, chúng ta đã từng bước hoàn thiện hệ thống chủ trương, chính sách và pháp luật về lĩnh vực này. Có thể kể đến Nghị quyết số 36-NQ/TW, ngày 30/1/2023 của Bộ Chính trị về phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học phục vụ phát triển bền vững đất nước trong tình hình mới; Nghị quyết số 19-NQ/TW, ngày 16/6/2022 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045; Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Cùng với đó là hệ thống luật, nghị định, thông tư và các chương trình, đề án của Chính phủ. Đáng chú ý, Quyết định số 1466/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 31/7/2026 phê duyệt Kế hoạch phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp và môi trường đã tạo thêm cơ sở để thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng công nghệ sinh học vào sản xuất.

Những định hướng và chính sách này cho thấy quyết tâm của Nhà nước trong việc đưa khoa học, công nghệ trở thành động lực nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị sản phẩm nông nghiệp.

- Công nghệ sinh học có thể giải quyết những điểm nghẽn nào của nông nghiệp Việt Nam, đặc biệt trong nâng cao năng suất và giá trị gia tăng, thưa ông?

TS. Nguyễn Văn Long: Theo tôi, có ba nhóm vấn đề cần tập trung. Thứ nhất là giống. Nông nghiệp muốn phát triển phải có giống cây trồng, vật nuôi và thủy sản tốt, đáp ứng yêu cầu về năng suất, chất lượng, khả năng chống chịu sâu bệnh và thích ứng với điều kiện khí hậu.

Thứ hai là vật tư, nguyên liệu đầu vào, gồm thuốc bảo vệ thực vật, vaccine, chế phẩm sinh học và các sản phẩm phục vụ sản xuất thế hệ mới. Ứng dụng công nghệ sinh học tiên tiến sẽ giúp tạo ra các sản phẩm có hiệu quả cao hơn, giảm phụ thuộc vào những nguồn vật tư truyền thống.

Thứ ba là công nghệ trong quy trình sản xuất, thu hoạch, chế biến và bảo quản. Đây vẫn là những khâu còn nhiều dư địa cải thiện. Nếu ứng dụng tốt công nghệ sinh học và công nghệ tiên tiến, chúng ta có thể giảm tổn thất sau thu hoạch, nâng cao chất lượng sản phẩm, kéo dài thời gian bảo quản và gia tăng giá trị nông sản.

Ngoài ra, ứng dụng công nghệ sinh học còn góp phần giảm phát thải, sử dụng hiệu quả tài nguyên và hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường.

Từng bước làm chủ công nghệ lõi, không phụ thuộc hoàn toàn vào bên ngoài

- Có ý kiến cho rằng, Việt Nam không nên chỉ tiếp nhận công nghệ từ nước ngoài mà cần xác định đúng nhu cầu, lựa chọn công nghệ phù hợp với từng đối tượng sản xuất và có cơ chế kiểm soát. Ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

TS. Nguyễn Văn Long: Tôi cho rằng đây là quan điểm rất đúng. Chúng ta không thể mãi chỉ tiếp nhận công nghệ từ thế giới mà không có khả năng làm chủ. Việt Nam cần vừa tiếp thu thành tựu khoa học, công nghệ tiên tiến, vừa xây dựng lộ trình nghiên cứu, phát triển và làm chủ công nghệ phù hợp với điều kiện trong nước.

Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg về Danh mục công nghệ chiến lược và Danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược tạo định hướng để tập trung nguồn lực phát triển, làm chủ những công nghệ quan trọng. Bên cạnh đó, Quyết định số 808/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ đã giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì các nhiệm vụ làm chủ công nghệ phát triển giống cây trồng, vật nuôi, thủy sản, vaccine và chế phẩm sinh học.

Đây là những lĩnh vực có ý nghĩa thiết thực đối với sản xuất nông nghiệp. Khi làm chủ được công nghệ giống, vaccine và chế phẩm sinh học, chúng ta sẽ chủ động hơn về nguồn cung, giảm phụ thuộc vào bên ngoài và nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, làm chủ công nghệ không có nghĩa là khép kín hay hạn chế hợp tác quốc tế. Chúng ta vẫn cần chủ động hợp tác với các quốc gia, tổ chức và doanh nghiệp nước ngoài để tiếp cận thành tựu mới, tiếp nhận chuyển giao công nghệ và phối hợp nghiên cứu, ứng dụng.

- Công nghệ sinh học tiên tiến, đặc biệt là công nghệ chỉnh sửa gen, có thể tạo ra những thay đổi như thế nào đối với năng suất, chất lượng và giá trị nông sản, thưa ông?

TS. Nguyễn Văn Long: Nếu chỉ dựa vào công nghệ truyền thống, khả năng cải thiện năng suất và giá trị sản phẩm sẽ có những giới hạn nhất định. Trong khi đó, ứng dụng công nghệ sinh học tiên tiến, đặc biệt là công nghệ chỉnh sửa gen, có thể tạo ra bước tiến đáng kể. Theo đánh giá của chúng tôi, trong một số trường hợp, công nghệ này có thể giúp tăng năng suất khoảng 20-30%, thậm chí cao hơn, tùy từng giống và điều kiện sản xuất.

Không chỉ năng suất, chất lượng sản phẩm cũng có thể được cải thiện. Công nghệ sinh học cho phép chọn tạo giống có đặc tính tốt hơn, nâng cao hàm lượng dinh dưỡng và chất lượng nông sản, đáp ứng yêu cầu của người tiêu dùng. Một lợi ích quan trọng khác là giảm phát thải và chi phí sản xuất. Khi giống cây trồng, vật nuôi có khả năng chống chịu tốt hơn, quy trình sản xuất được tối ưu, doanh nghiệp và người sản xuất có thể giảm chi phí đầu vào, đồng thời hạn chế tác động đến môi trường. Quan trọng hơn, đây là cơ sở để nâng cao chất lượng, giá trị và vị thế của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

- Vậy đâu là nguyên nhân khiến việc ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp vẫn chưa đạt được tiềm năng như kỳ vọng?

TS. Nguyễn Văn Long: Tôi cho rằng, nếu đánh giá công nghệ sinh học trong nông nghiệp Việt Nam còn hạn chế thì chưa hoàn toàn đầy đủ. Thực tế, nông sản Việt Nam đã có mặt tại hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ, với kim ngạch xuất khẩu ngày càng tăng. Kết quả này có đóng góp đáng kể của quá trình ứng dụng khoa học, công nghệ và công nghệ sinh học trong nhiều năm qua.

Từ năm 2009, Đảng và Nhà nước đã có những chủ trương, chính sách thúc đẩy ứng dụng công nghệ sinh học. Việt Nam cũng đã tiếp cận, ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn tạo giống, phát triển vật nuôi và sản xuất vaccine.

Chẳng hạn, trong lĩnh vực trồng trọt, nhiều giống lúa của Việt Nam có chất lượng và khả năng cạnh tranh cao trên thị trường quốc tế. Trong chăn nuôi, năng lực cải tiến giống, nâng cao năng suất và chất lượng vật nuôi đã có những tiến bộ rõ rệt. Chúng ta cũng từng bước làm chủ công nghệ sản xuất nhiều loại vaccine, chế phẩm sinh học phục vụ chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản, trong đó có những sản phẩm đã được xuất khẩu.

Những kết quả này cho thấy Việt Nam đã có nền tảng nhất định, từng bước tiếp cận trình độ công nghệ tiên tiến. Tuy nhiên, so với các quốc gia phát triển, chúng ta vẫn còn khoảng cách về nghiên cứu, phát triển công nghệ lõi và khả năng thương mại hóa sản phẩm. Vì vậy, cần tiếp tục đầu tư cho nghiên cứu, nâng cao năng lực của các viện, trường và doanh nghiệp.

- Với năng lực của các nhà khoa học, viện nghiên cứu trong nước hiện nay, Việt Nam nên lựa chọn hướng phát triển công nghệ sinh học như thế nào để vừa tận dụng được thành tựu quốc tế, vừa từng bước làm chủ công nghệ?

TS. Nguyễn Văn Long: Trước hết, cần lựa chọn công nghệ phù hợp với điều kiện sản xuất, lợi thế của Việt Nam và nhu cầu thị trường. Không phải công nghệ nào tiên tiến trên thế giới cũng có thể áp dụng nguyên trạng vào Việt Nam. Chúng ta cần nghiên cứu, điều chỉnh để phù hợp với từng loại cây trồng, vật nuôi, điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và yêu cầu của thị trường xuất khẩu.

Thứ hai, cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế để tiếp nhận, chuyển giao và ứng dụng các công nghệ tiên tiến ngay trong điều kiện sản xuất của Việt Nam. Đây là cách giúp rút ngắn thời gian nghiên cứu, đồng thời nâng cao năng lực tiếp cận công nghệ mới.

Thứ ba, cần thu hút đội ngũ nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài và các chuyên gia quốc tế tham gia nghiên cứu, phối hợp với các viện, trường và doanh nghiệp trong nước. Đảng và Nhà nước đã có những chính sách khuyến khích sự tham gia này. Thực tế, ngày càng có nhiều nhà khoa học quốc tế đến Việt Nam phối hợp đề xuất và triển khai các nhiệm vụ nghiên cứu.

Chúng tôi kỳ vọng, với định hướng phát triển công nghệ chiến lược, cùng sự tham gia của các nhà khoa học, doanh nghiệp và đối tác quốc tế, Việt Nam sẽ sớm có thêm những kết quả cụ thể trong nghiên cứu, ứng dụng và làm chủ công nghệ sinh học. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là có thêm công nghệ mới, mà phải đưa được kết quả nghiên cứu vào sản xuất, tạo ra sản phẩm có năng suất, chất lượng và giá trị cao hơn, đóng góp thiết thực cho tăng trưởng nông nghiệp.

Xin cảm ơn ông!

Công nghệ sinh học có vai trò quan trọng trong nâng cao năng suất, chất lượng nông sản, thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm phát thải và gia tăng sức cạnh tranh của nông nghiệp Việt Nam. Để khai thác hiệu quả tiềm năng này, cần đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng, từng bước làm chủ công nghệ lõi và gắn kết quả nghiên cứu với nhu cầu thực tiễn sản xuất.