Chuyển lợi thế nguồn cung thành quyền định giá trên sàn giao dịch hàng hóa

Với yêu cầu "tài chính đi theo dòng hàng và phục vụ dòng hàng", Sở giao dịch hàng hóa là nền tảng quan trọng gắn Trung tâm tài chính quốc tế với nền kinh tế thực: hình thành giá, phòng ngừa rủi ro và kéo theo hệ sinh thái kho vận, giám định, tài chính, bảo hiểm.

Tại Hội nghị phổ biến Nghị định số 302/2026/NĐ-CP và Thông tư số 47/2026/TT-BCT do Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) phối hợp với Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TP. Hồ Chí Minh (VIFC-HCMC) tổ chức mới đây, TSKH Nguyễn Thành Long, chuyên gia Cơ quan điều hành VIFC-HCMC, cho rằng với kim ngạch xuất nhập khẩu 10 tháng năm 2026 đạt khoảng 1.010,55 tỷ USD, Việt Nam "tham gia rất sâu vào sản xuất và thương mại, nhưng chưa tham gia tương xứng vào hoạt động hình thành giá, chuyển giao rủi ro và cung cấp dịch vụ tài chính cho chính dòng hàng hóa ấy".

Câu hỏi được đặt ra không chỉ là thành lập thêm bao nhiêu Sở giao dịch hàng hóa, mà là làm thế nào để Việt Nam từ nơi sản xuất, xuất nhập khẩu lớn trở thành nơi tổ chức thị trường, cung cấp giá tham chiếu đáng tin cậy và giúp doanh nghiệp làm chủ rủi ro giá.

Giai đoạn 2027-2030, cà phê Robusta Việt Nam được lựa chọn làm mặt hàng vật lý đầu tiên để triển khai niêm yết trên Sở Giao dịch hàng hóa trong nước.

Giai đoạn 2027-2030, cà phê Robusta Việt Nam được lựa chọn làm mặt hàng vật lý đầu tiên để triển khai niêm yết trên Sở Giao dịch hàng hóa trong nước.

Lợi thế lớn trong việc hình thành giá

Thương mại quốc tế vận hành qua bốn dòng chảy: hàng hóa, vốn, thông tin giá và rủi ro. Việt Nam đã có vị thế đáng kể trong sản xuất, xuất khẩu và đang đầu tư mạnh vào cảng biển, logistics. Yêu cầu đặt ra là các dịch vụ định giá, phòng ngừa rủi ro, bảo hiểm, tài trợ thương mại và dữ liệu thị trường cũng song hành cùng dòng hàng, phát triển ngay tại Việt Nam.

Cà phê là một trong những ví dụ rõ nét. Niên vụ 2025-2026, Việt Nam sản xuất khoảng 31,7 triệu bao (ước tính USDA), Robusta chiếm trên 90%; xuất khẩu khoảng 1,8 triệu tấn, kim ngạch 8,5 tỷ USD. Theo Phúc Sinh Corporation, Việt Nam là một trong những trung tâm cung ứng Robusta quan trọng nhất thế giới, song giá cà phê vật chất được xác định bằng giá futures trên sàn ICE (hợp đồng Robusta giao dịch trên ICE Futures Europe) cộng hoặc trừ mức chênh lệch (basis) theo nguồn gốc, phẩm cấp, điều kiện giao hàng. Như TSKH Nguyễn Thành Long nhận định, Việt Nam có thế mạnh về cà phê, gạo, cao su, nhưng giá bán của không ít sản phẩm vẫn dựa chủ yếu vào các mức giá hình thành trên thị trường nước ngoài.

Theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, chiến lược giai đoạn 2027-2030 bắt đầu với cà phê Robusta niêm yết trên Sở Giao dịch hàng hóa trong nước; tiếp đến hồ tiêu, gạo, thịt heo, trái cây; đồng thời niêm yết chéo với Sở giao dịch hàng hóa nước ngoài trong Trung tâm tài chính quốc tế; dùng các công cụ phái sinh để phát triển thị trường.

Đề án phát triển thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh (Quyết định số 2433/QĐ-BCT) đặt mục tiêu đến năm 2030 mở rộng và chuẩn hóa các sản phẩm giao dịch, ưu tiên mặt hàng có lợi thế cạnh tranh và có xuất xứ Việt Nam; phấn đấu khoảng 10 mặt hàng nội địa được giao dịch qua Sở; từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước cho từ 3 đến 5 mặt hàng chủ lực, góp phần nâng cao vai trò của Việt Nam trong chuỗi giá trị và thị trường hàng hóa khu vực. Đến năm 2045, phấn đấu đưa thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh Việt Nam trở thành một trong những thị trường có quy mô và mức độ kết nối cao trong khu vực Đông Nam Á; vận hành đầy đủ, hiện đại, gắn chặt với thị trường hàng hóa thực; khung pháp lý và quản trị rủi ro tiệm cận chuẩn mực quốc tế.

Về giá tham chiếu, theo TSKH Nguyễn Thành Long, đó "không phải là một con số; đó là sản phẩm của một hệ thống thiết chế", hình thành từ giao dịch thực chất, tiêu chuẩn rõ ràng, dữ liệu tin cậy và cơ chế giao nhận khả thi. Singapore không phải nước sản xuất cao su lớn, nhưng hợp đồng cao su của Sở giao dịch Singapore được dùng làm chuẩn định giá nhờ vai trò trung tâm thương mại lâu đời và sự trung lập của thị trường. Quyền hình thành giá vì thế không đến từ sản lượng, mà từ tiêu chuẩn hàng hóa, năng lực tổ chức thị trường và lòng tin của người mua quốc tế.

Lợi thế không trung tâm nào sao chép được là hàng hóa nằm ở Việt Nam, nên VIFC-HCMC ưu tiên hợp đồng giao nhận vật chất tại Việt Nam. Bước đầu không phải cạnh tranh trực diện với giá quốc tế, mà là hình thành thông tin giá tin cậy cho hàng giao tại Việt Nam, thể hiện rõ chất lượng, địa điểm giao nhận và chênh lệch so với giá quốc tế.

Thể chế đã sẵn, cần hàng hóa đạt chuẩn, người sử dụng thật và lòng tin

Không khó để nhận ra rằng, trong thời gian khá ngắn, khuôn khổ pháp lý vận hành sở giao dịch hàng hóa đã được xây dựng, hoàn thiện với nhiều văn bản được ban hành.

Một là, khung pháp lý cho thị trường hàng hóa trong nước với Nghị định số 302/2026/NĐ-CP Quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Thương mại về hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa, và Thông tư số 47/2026/TT-BCT Quy định chi tiết về hồ sơ đề nghị thành lập Sở giao dịch hàng hóa, chế độ báo cáo và kết nối dữ liệu trong hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở giao dịch hàng hóa. Hai là không gian thể chế đặc thù của Trung tâm tài chính quốc tế với Nghị quyết số 222/2025/QH15 về Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam; Nghị định số 330/2025/NĐ-CP về thành lập và hoạt động của Sở giao dịch hàng hóa trong Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam. 

Theo TSKH Nguyễn Thành Long, khoảng trống lớn nhất không còn nằm nhiều ở thể chế, mà ở năng lực thực thi, hàng hóa đạt chuẩn, người sử dụng thật và lòng tin.

Thể chế cơ bản đã được hình thành và đang tiếp tục hoàn thiện; việc quan trọng là đưa hàng hóa thật, doanh nghiệp thật và kỷ luật thị trường vào bên trong khung thể chế đó.

Hai cấu phần thị trường trong nước và trong Trung tâm tài chính quốc tế bổ trợ cho nhau, cần phát triển trong tổng thể thống nhất. Trong đó, Trung tâm tài chính quốc tế giữ vai trò quan trọng để tổ chức thị trường, liên thông quốc tế, thu hút vốn.

Để thị trường gắn với kinh tế thực, người dùng cần hiểu đúng công cụ. Theo Phúc Sinh Corporation, phái sinh không nhằm dự đoán đúng giá, mà để biên lợi nhuận và dòng tiền ít biến động hơn; hedge (nghiệp vụ phòng ngừa rủi ro) là vị thế đối ứng với rủi ro vật chất, không phải lệnh giao dịch độc lập để tìm lợi nhuận.

TSKH Nguyễn Thành Long cho rằng, dự thảo Chiến lược xuất nhập khẩu đặt mục tiêu nâng tỷ trọng xuất khẩu của doanh nghiệp trong nước lên khoảng 28-30% vào năm 2030. Muốn vậy, doanh nghiệp Việt phải đủ sức ký hợp đồng dài hạn giá cố định, điều chỉ khả thi khi có công cụ phòng ngừa rủi ro giá ngay trong nước. Thước đo thành công vì thế là số doanh nghiệp sản xuất, chế biến, xuất nhập khẩu thực sự dùng công cụ để ổn định dòng tiền, chứ không chỉ số hợp đồng giao dịch; thu hút họ là một trong những yếu tố quan trọng để thị trường gắn với kinh tế thực.

Đây chính là vai trò cấu trúc của Sở giao dịch hàng hóa. Một hợp đồng giao nhận vật chất cần kho đạt chuẩn và chứng thư kho điện tử, giám định độc lập, ngân hàng thanh toán, bảo hiểm và tài trợ thương mại. Khi đáp ứng điều kiện pháp luật và yêu cầu của ngân hàng, hàng lưu kho có thể được xem xét làm tài sản bảo đảm để vay vốn. Mỗi giao dịch trên Sở kéo theo nhiều dịch vụ giá trị gia tăng cao, đúng những lĩnh vực trung tâm tài chính quốc tế cần thu hút. Cùng với đó là cơ chế kết nối, tài trợ chuỗi giá trị giữa Trung tâm tài chính quốc tế với khu thương mại tự do, khu logistics tích hợp, khu cảng mở.

Là mắt xích nối bốn dòng chảy: hàng hóa, vốn, thông tin giá và rủi ro, Sở giao dịch hàng hóa góp phần làm nên ý nghĩa của Trung tâm tài chính quốc tế thế hệ mới. Đó là kết nối dòng hàng với dòng vốn, biến thông tin giá thành công cụ quản trị rủi ro, đưa dịch vụ tài chính phục vụ trực tiếp sản xuất, kinh doanh.

Doanh nghiệp đề nghị thành lập Sở giao dịch hàng hóa phải đáp ứng các điều kiện sau: là doanh nghiệp thành lập tại Việt Nam, trường hợp là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, tổng tỷ lệ vốn góp của các nhà đầu tư nước ngoài không được quá 49%; vốn điều lệ từ 1.500 tỷ đồng (một nghìn năm trăm tỷ đồng) trở lên; có hệ thống công nghệ thông tin đáp ứng yêu cầu quản lý, vận hành an toàn, ổn định và bảo mật; có mô hình, tổ chức hoạt động của Sở giao dịch hàng hóa và có giải pháp, lộ trình niêm yết hàng hóa sản xuất tại Việt Nam; có dự thảo Điều lệ hoạt động đáp ứng quy định.

Nguyên Thành

Có thể bạn quan tâm