Cần lộ trình tiệm tiến trong kiểm soát tác hại của thuốc lá

Trong tiến trình kiểm soát tác hại của thuốc lá, nhiều quốc gia trên thế giới đã phải liên tục điều chỉnh chính sách quản lý nhằm cân bằng giữa mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng và thực tiễn vận hành thị trường. Thực tiễn cho thấy hiệu quả của một giải pháp không chỉ phụ thuộc vào mức độ nghiêm ngặt của quy định, mà còn chịu tác động trực tiếp từ năng lực thực thi của cơ quan chức năng, khả năng thích ứng của doanh nghiệp và sự biến động của thị trường phi pháp.

Kinh nghiệm quốc tế ghi nhận không ít trường hợp từng áp dụng các biện pháp siết chặt nguồn cung nhưng sau đó đã phải chủ động điều chỉnh để khôi phục hiệu quả quản lý. Điển hình như Bhutan, sau khi ban hành lệnh cấm toàn diện đối với hoạt động kinh doanh thuốc lá truyền thống vào năm 2004, đến năm 2021 Chính phủ nước này đã phải bãi bỏ lệnh cấm và ban hành khung quản lý mới. Việc đưa các giao dịch trở lại hệ thống chính thức đã giúp Bhutan thu hẹp không gian hoạt động của thị trường bất hợp pháp và nâng cao khả năng giám sát của Nhà nước.

Tương tự, Maldives là quốc gia từng được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vinh danh vào năm 2025 về nỗ lực kiểm soát thuốc lá cũng phải sửa đổi luật vào tháng 7/2026 nhằm giảm 50% thuế nhập khẩu và điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt để ngăn chặn làn sóng buôn lậu gia tăng. Bên cạnh đó, Bangladesh cũng từng điều chỉnh một số quy định hạn chế kinh doanh chỉ sau 6 tháng ban hành nhằm giảm áp lực cho công tác chống buôn lậu và củng cố lực lượng kiểm tra.

Tại New Zealand, nghiên cứu của tác giả Robert Beaglehole và các cộng sự công bố trên tạp chí y khoa The Lancet năm 2026 cho thấy sự cải thiện về tốc độ giảm tỷ lệ hút thuốc gắn liền với việc áp dụng các giải pháp giảm hại. Đáng chú ý, công trình này nhấn mạnh chưa đủ căn cứ khoa học để xác lập mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa các biện pháp siết chặt nguồn cung khắt khe với tốc độ giảm tiêu dùng. Những thực tiễn này minh chứng rằng sự nghiêm ngặt của chính sách cần phải đi đôi với khả năng đánh giá tác động thực tế và tính linh hoạt trong điều chỉnh dựa trên dữ liệu thị trường.

Đối với công cụ điều chỉnh diện tích và hình ảnh cảnh báo sức khỏe trên bao bì theo Điều 11 Công ước Khung về Kiểm soát Thuốc lá của WHO (FCTC), việc mở rộng tỷ lệ lên 65%, 75% hay 85% cũng đòi hỏi sự cân nhắc toàn diện. Sản phẩm lưu thông hợp pháp phải bảo đảm khoảng trống cho tem thuế, thông tin ghi nhãn bắt buộc và các dấu hiệu nhận diện phục vụ truy xuất nguồn gốc. Việc tăng diện tích cảnh báo đột ngột trong thời gian ngắn sẽ tạo áp lực lớn cho doanh nghiệp chính ngạch về kỹ thuật in ấn, thiết kế và hiệu chuẩn dây chuyền đóng gói. Trong khi đó, các mạng lưới kinh doanh phi pháp hoàn toàn đứng ngoài quy chuẩn, dễ dẫn đến nguy cơ người tiêu dùng khó phân biệt hàng thật và hàng giả như bài học từng ghi nhận tại một số thị trường châu Âu và Australia.

Đối với Việt Nam, trong bối cảnh thương mại bất hợp pháp đang dịch chuyển mạnh sang các nền tảng kỹ thuật số, diễn biến vừa được Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia chỉ ra tại hội nghị triển khai Chỉ thị 25/CT-TTg, việc điều chỉnh quy chuẩn bao bì càng cần tính toán đồng bộ với công tác chống buôn lậu. Về mặt vận hành công nghiệp, việc thay đổi bao bì luôn đòi hỏi khoảng thời gian chuẩn bị thích ứng (industrial lead time) để thiết kế, khắc trục in và phối hợp chuỗi cung ứng.

Liên minh châu Âu (EU) từng dành thời hạn chuẩn bị 24 tháng cùng cơ chế chuyển tiếp 12 tháng khi ban hành Chỉ thị 2014/40/EU nâng diện tích cảnh báo lên 65%, tương tự Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cũng luôn áp dụng lộ trình chuyển tiếp phù hợp để tránh lãng phí và xáo trộn thị trường.

Từ kinh nghiệm quốc tế, việc nghiên cứu lộ trình nâng dần diện tích cảnh báo theo từng nấc từ 65% lên 75% và 85% với khoảng giãn cách 3 đến 5 năm giữa các giai đoạn là phương án tham chiếu phù hợp với quy định tại khoản 7 Điều 15 Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện hành. Một lộ trình tiệm tiến, được xây dựng trên cơ sở đánh giá tác động chi tiết và tham khảo ý kiến các bên liên quan, sẽ vừa bảo đảm mục tiêu y tế công cộng lâu dài, vừa hỗ trợ công tác quản lý thị trường và tạo điều kiện cho sự thích nghi bền vững của các chủ thể kinh tế.