Tin Khu Vực 
Có tiền cũng khó mua
Những năm trước, cứ dịp gần Tết, khu vực trồng cam Xã Đoài của xã Nghi Diên cũ, nay là xã Nghi Lộc (tỉnh Nghệ An) lại nhộn nhịp người đến đặt cọc cam. Nhiều người còn cẩn thận lấy bút ghi tên lên quả cam để khẳng định sở hữu. Thế nhưng, năm nay không khí tại các vườn cam Xã Đoài đìu hiu. Nguyên nhân là bởi trong năm xảy ra các đợt mưa bão liên tục khiến các vườn cam bị đổ gãy, ngập úng, chết cây.
Cam Xã Đoài vốn đã đắt giá bao nhiêu năm qua, năm nay khan hiếm hàng nên càng tăng giá. Các hộ dân cho biết, những năm trước, giá bình quân từ 60-90 nghìn/quả, cận kề Tết có thể lên tới 100 nghìn/quả. Năm nay, cận kề Tết, 100 nghìn đồng/quả cũng không có để bán.
Cam Xã Đoài ngọt, thơm vị riêng, vỏ cam mịn, mỏng, ruột vàng óng. Ảnh: Mai Liễu
Ông Phan Công Hưởng, một hộ dân có diện tích trồng cam lớn trong xã cho biết, năm nay gia đình thất thu khoảng 80% sản lượng cam. Năm trước vườn cam của ông cho thu hoạch gần 2.000 quả, năm nay chỉ được 500-700 quả và quả cũng nhỏ hơn. “Cả tháng nay hàng trăm người gọi đặt cam, có người năn nỉ để cho 5,6 quả để đi biếu, giá lên đến 100 nghìn đồng/quả mà cũng không có. Chỉ được ít cam mà số khách quen đến đặt hàng từ sớm nên để cho người nhà dùng cũng không có", ông Hưởng tiếc nuối nói.
Cam Xã Đoài được xem là “báu vật” của vùng đất Nghi Lộc, đặc sản nổi tiếng của tỉnh Nghệ An. Loại cam này từng là sản vật tiến vua, từ hàng trăm năm trước, cam Xã Đoài đã nức tiếng khắp cả nước nhờ hương vị đặc biệt không thể trộn lẫn. Không giống các loại cam thông thường khác được bán theo cân, cam Xã Đoài từ lâu đã có “luật” riêng: bán theo quả, mua tại vườn và phải đặt trước. Càng sát Tết, cam càng hiếm và giá càng tăng.
Ông Phạm Đình Thu, hộ trồng cam Xã Đoài ở xã Nghi Lộc tự hào nói với phóng viên: “Các cháu ngày trước đi học chắc có biết bài thơ của nhà thơ Phạm Tiến Duật viết về cam Xã Đoài. Ông viết: Cam xã Đoài mọng nước/ ngọt bùi như mật ong/ Bổ cam ngoài cửa trước/ Hương bay vào nhà trong. Nó đặc biệt nổi tiếng như vậy đó”.
Người dân ví chăm cam Xã Đoài “như chăm con mọn”, phải nâng niu từng quả, canh chừng từng ngày. Ảnh: Thu Huyền
Điều đặc biệt là chỉ vùng đất Xã Đoài mới trồng được loại cam này đúng vị. Nếu đem giống đi nơi khác, cam vẫn ra quả nhưng không thể giữ được hương vị nguyên bản. Cam Xã Đoài ngọt, thơm vị riêng, vỏ cam mịn, mỏng, ruột vàng óng, khi cắt nước cam chảy ra sánh như mật, đọng lại hương thơm khác biệt. Thế nên, bao nhiêu năm qua, dù ngoài thị trường có rất nhiều loại cam nhưng cam Xã Đoài vẫn là thương hiệu đẳng cấp để mua dùng và đi biếu.
Nỗ lực bảo tồn, phát triển cam Xã Đoài
Toàn xã Nghi Lộc hiện có hơn 30 ha trồng cam Xã Đoài, trong đó khoảng 13 ha do các hộ gia đình canh tác. Dù là cây trồng mang lại giá trị kinh tế cao, song cam Xã Đoài rất “khó tính”, đòi hỏi khắt khe về thổ nhưỡng, nguồn nước và quy trình chăm sóc. Người dân ví chăm cam Xã Đoài “như chăm con mọn”, phải nâng niu từng quả, canh chừng từng ngày.
Năm nay, nhiều địa chỉ trồng cam có tiếng ở Nghệ An vẫn đảm bảo sản lượng bởi được trồng trên đất đồi, khu vực cao ráo, khoảng cách giữa các cây đảm bảo nên rễ chắc, bớt gãy đổ do mưa bão, ngập úng. Còn cam Xã Đoài được trồng ở đồng bằng, vùng đất pha cát nên bị ảnh hưởng nặng nề.
Nhiều năm qua, người dân Xã Đoài chủ yếu trồng cam trong vườn nhà, diện tích nhỏ, cũng không thể mở rộng diện tích ra nơi khác. Thế nên, bao năm rồi vẫn lặp lại câu chuyện nuối tiếc đó là giá trị kinh tế cao nhưng số lượng ít. Câu chuyện ấy cứ tạo nên một điều riêng biệt: có tiền cũng khó mua.
Năm nay, cam vừa mất mùa, vừa bị rụng nhiều nên người dân thất thu lớn. Ảnh: Bích Huệ
Chị Nguyễn Thị Thiết, cán bộ Phòng Kinh tế xã Nghi Lộc cho biết, cuối năm 2025, Hội đồng nhân dân tỉnh đã ban hành Nghị định 34 quy định về một số chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp, nông thôn giai đoạn 2026-2030. Trong đó, đa dạng các hoạt động hỗ trợ cho phát triển nông nghiệp, xã đã triển khai chính sách này xuống các hộ dân trồng cam và 2 trang trại của doanh nghiệp trên địa bàn để các hộ dân có nhu cầu được hỗ trợ đầu tư nâng cao năng suất, cơ cấu lại diện tích vườn trồng. Theo kế hoạch, xã cũng sẽ quy hoạch thêm quỹ đất, vùng trồng để bảo tồn, duy trì, phát triển cam Xã Đoài – sản vật quý hiếm của địa phương.
Năm nay, dù tiếc nuối các đơn hàng quen thuộc, nhưng nhiều người dân trồng cam Xã Đoài vẫn cảm thấy vui khi nhiều khách hàng vẫn tin tưởng, chờ đợi vào năm sau cam sai quả; và vui vì cam Xã Đoài vẫn là quà biếu Tết đặc biệt, trang trọng, ý nghĩa, gửi trọn sự cất công, quý trọng của người biếu.
Sách Catholicisme et socíetés asiatiques (Công giáo và các xã hội châu Á) của tác giả Alain Fores xuất bản năm 1988 đề cập nguồn gốc các giống cây nhập vào Việt Nam từ những năm 1800 như: cao su, cà rốt, bắp cải, su hào, cam, chanh... Trong đó người đầu tiên trồng cây cam tại vùng đất Xã Đoài, nay thuộc xã Nghi Diên chính là Nguyễn Trường Tộ (1830-1871), danh sĩ, kiến trúc sư, nhà cải cách xã hội thế kỷ 19.