Cà phê Khe Sanh: Bản hành khúc trăm năm

Từ “Tọa độ lửa” đến hương vị hòa bình

Ngồi trong một quán nhỏ ở Khe Sanh - Quảng Trị, nhấp ngụm cà phê nóng hổi tỏa hương sực nức, nhìn ra xa là tượng đài chiến thắng uy nghi, ta chợt nhận ra một phép màu xuất hiện từ quá khứ. Nơi cách đây hơn nửa thế kỷ là vùng khói lửa bom cày đạn xới, nay đã thực sự bình yên với tiếng chim ríu rít đón bình minh trên những dải mây trắng quấn quýt núi rừng đại ngàn Trường Sơn.

Lịch sử cà phê Khe Sanh là một chương đặc biệt trong cuốn biên niên sử của vùng đất Khe Sanh, Hướng Phùng, Hướng Hóa của tỉnh Quảng Trị. Vào năm 1926, nhà thực vật học Pháp Eugene Poilane - người từng mô tả hơn 36.000 loài thực vật cho Bảo tàng lịch sử tự nhiên quốc gia Paris đã đặt những hạt giống đầu tiên xuống vùng đất đỏ bazan ở Khe Sanh. Từ những gốc Typica, Boubou thuở sơ khai, trải qua dâu bể của hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, cây cà phê đã cùng người dân Khe Sanh đi qua những mùa nắng cháy và bão đạn để hồi sinh và khẳng định thương hiệu của mình trên thế giới.

Nếu trận chiến Đường 9 - Khe Sanh năm 1968 từng khiến cả thế giới nín thở, thì hôm nay, màu xanh ngút ngàn của những cánh đồng Arabica tại Hướng Phùng, Tân Lập, A Dơi... lại khiến người ta phải trầm trồ về một sự hồi sinh kỳ diệu. Cà phê Khe Sanh giờ đây không còn là sản vật của những đồn điền cũ năm xưa, mà là "hương vị của hòa bình" - thứ hương thơm được chưng cất từ đất mẹ và ý chí vươn lên của đồng bào nơi đây. Mỗi tách cà phê Khe Sanh không đơn thuần là một thức uống, mà là một câu chuyện được kể bằng hương thơm của đất đỏ bazan và vị đắng ngọt của cuộc đời. Trong từng giọt cà phê sánh quyện có mồ hôi của những người Vân Kiều, Pa Cô ngày ngày bám đồi, giữ đất; có khát vọng mưu sinh và niềm tin lặng lẽ của những người đi kinh tế mới đã gửi cả tuổi trẻ mình vào những nương cà phê xanh thẳm. Để rồi theo năm tháng, cây cà phê trở thành một phần máu thịt của vùng đất này, kết tinh thành niềm tự hào, thành danh dự của quê hương Quảng Trị.

Kỳ tích sinh ra từ quy luật khắc nghiệt

Đất Quảng Trị không dễ chiều lòng người với những đợt gió Lào bỏng rát, những mùa nắng cháy da và mưa dầm triền miên luôn thử thách sức chịu đựng của con người và vạn vật. Thế nhưng, giữa khắc nghiệt ấy, trên những triền đồi Khe Sanh, Hướng Phùng, Tân Liên..., cây cà phê vẫn bền bỉ vươn lên, lặng lẽ cắm sâu bộ rễ vào tầng đất đỏ bazan màu mỡ, chắt chiu từng giọt phù sa của đất mẹ, từng làn sương núi và nắng gió đại ngàn để kết tinh thành những chùm quả đỏ au, căng mọng như những hạt ngọc của núi rừng Trường Sơn.

Điều làm nên sức hút riêng của cà phê Khe Sanh chính là cấu trúc hương vị đặc biệt được tạo nên từ “lợi thế vi mô” hiếm có của vùng đất này. Theo lý thuyết, giống Arabica thường sinh trưởng lý tưởng ở độ cao trên 1.000m. Thế nhưng tại “thủ phủ” cà phê Khe Sanh, Hướng Phùng, nơi chỉ cao khoảng 500 - 900m so với mực nước biển, cây cà phê vẫn cho chất lượng thượng hạng nhờ địa hình lòng chảo cùng biên độ nhiệt ngày và đêm chênh lệch từ 7 - 9°C.

Chính điều kiện tự nhiên đặc biệt ấy đã tạo nên hương vị khó trộn lẫn cho cà phê Khe Sanh. Arabica nơi đây chinh phục người yêu cà phê bằng vị chua thanh thoát, phảng phất nốt hương trái cây và hậu vị ngọt dịu dàng. Trong khi đó, Robusta Khe Sanh lại đậm đà, mạnh mẽ, như mang trong mình khí chất bền bỉ và kiên cường của con người vùng đất lửa Quảng Trị.

Sức sống của cà phê Khe Sanh hôm nay không chỉ được làm nên bởi sự thanh tao của dòng Arabica trứ danh, mà còn bởi hành trình hồi sinh đầy kiêu hãnh của những giống cà phê từng bị lãng quên. Nổi bật trong số đó là cà phê Mít (Liberica) - một “báu vật” độc đáo của vùng cao Khe Sanh, Hướng Hóa, Hướng Phùng. Đây là giống cà phê hiếm, khó canh tác, sản lượng không nhiều nên giá trị càng trở nên đặc biệt. Bù lại, Liberica mang trong mình hương vị rất riêng, đậm chất núi rừng Trường Sơn với chiều sâu mạnh mẽ và hoang dã khó trộn lẫn.

Từ những hạt cà phê tưởng chừng bị bỏ quên ấy, nhiều thương hiệu địa phương như Madam Hương, Pun Coffee hay các sản phẩm cà phê của đồng bào Bru - Vân Kiều đã mạnh dạn lựa chọn hướng đi “đặc sản hóa”, từng bước nâng tầm cà phê Mít trên thị trường. Những giải thưởng vàng của cà phê Khe Sanh tại các cuộc thi khu vực Đông Nam Á không chỉ là sự ghi nhận về chất lượng, mà còn khẳng định tiềm năng to lớn của mỗi hạt cà phê được sinh ra từ đất đỏ bazan Khe Sanh.

Đồng hành cùng hành trình ấy là vai trò tiên phong của các hợp tác xã kiểu mới, tiêu biểu như Hợp tác xã Nông sản Khe Sanh dưới sự dẫn dắt của bà Nguyễn Thị Hằng. Từ những hộ sản xuất nhỏ lẻ, hơn 100 hộ đồng bào Vân Kiều, Pa Cô đã được kết nối trong một chuỗi giá trị bền vững, nơi kỹ thuật canh tác hiện đại hòa quyện với kinh nghiệm bản địa. Chính sự tâm huyết của những người yêu và gắn bó với vùng đất Quảng Trị đã giúp cà phê Khe Sanh vượt qua cảnh bấp bênh của lối sản xuất cũ, từng bước khẳng định vị thế của một dòng cà phê đặc sản trên thị trường quốc tế, mở ra tương lai đầy triển vọng cho thương hiệu cà phê quê hương.

Năm 2026, tròn 100 năm kể từ ngày cà phê bén duyên với vùng đất Khe Sanh, UBND tỉnh Quảng Trị đã ban hành kế hoạch tổ chức chuỗi hoạt động ‘Theo dấu chân 100 năm Cà phê Khe Sanh”. Đây không chỉ là một hoạt động xúc tiến thương mại đơn thuần, mà là một không gian văn hóa - nghệ thuật mang tầm vóc quốc tế.

Điểm nhấn của chuỗi hoạt động là chương trình chính luận nghệ thuật “Cà phê Hòa bình - Make Coffee Not War” (Hãy làm cà phê, đừng gây chiến tranh) diễn ra tại Khe Sanh vào đêm 24/10/2026. Bằng ngôn ngữ của âm nhạc, ánh sáng và cảm xúc, chương trình sẽ kể câu chuyện một trăm năm của hạt cà phê: từ hành trình vượt biển đến vùng đất đỏ bazan miền Tây Quảng Trị; từ một loài cây ngoại lai trở thành biểu tượng của sức sống, của sự hồi sinh và khát vọng hòa bình trên mảnh đất từng đi qua chiến tranh.

Trong khuôn khổ sự kiện, du khách và nhân dân sẽ được đắm mình vào không gian triển lãm “Ký ức 100 năm Cà phê Khe Sanh”, nơi những thước phim tư liệu quý giá và các hiện vật lịch sử được trình chiếu. Đặc biệt, sự góp mặt của các địa phương trồng cà phê tại nước bạn Lào sẽ tạo nên một sự giao thoa văn hóa thú vị trên trục Hành lang kinh tế Đông - Tây.
Hành trình một thế kỷ của cà phê Khe Sanh đang bước sang một trang mới với những dự án "chuyển đổi số" và "phát triển bền vững". Không dừng lại ở các sản phẩm OCOP 5 sao, cà phê Khe Sanh hôm nay đang tự tin tiến ra thế giới bằng mã số vùng trồng, bản đồ số và những quy trình canh tác nghiêm ngặt của Liên minh châu Âu (EUDR).

Bên cạnh đó, xu hướng du lịch trải nghiệm cho phép du khách được tự tay thu hái, rang xay cà phê giữa đại ngàn Trường Sơn đang mở ra một chương mới cho sinh kế của đồng bào dân tộc thiểu số nơi đây. Đó cũng chính là khát vọng tìm kiếm sự giao thoa hoàn hảo giữa kinh tế và văn hóa, giữa bảo tồn và phát triển của lãnh đạo tỉnh Quảng Trị.

Một thế kỷ đã trôi qua, hương cà phê Khe Sanh vẫn dịu dàng lan tỏa như minh chứng sống động nhất trên vùng đất Khe Sanh. Từ nỗi đau chiến tranh, sự sống đã nảy mầm và nở ra hương vị của hòa bình - thứ hương vị biết kể chuyện, một câu chuyện đầy tự hào về khát vọng vươn lên của con người và sự hồi sinh diệu kỳ của đất đai.

Hãy đến với Khe Sanh, để cùng nhấp một ngụm cà phê nóng, nghe gió đại ngàn kể chuyện trăm năm, để thấy một vùng đất từng khét mùi bom đạn đã thực sự hồi sinh, nồng nàn và say đắm lòng người trong sắc xanh của hòa bình.

UBND tỉnh Quảng Trị đã ban hành Kế hoạch số 1733/KH-UBND ngày 3/4/2026 tổ chức các hoạt động “Theo dấu chân 100 năm Cà phê Khe Sanh” trong khuôn khổ Lễ hội Vì Hòa bình năm 2026, hướng tới kỷ niệm 100 năm hình thành và phát triển cà phê Khe Sanh (1926 - 2026). Theo đó, chuỗi hoạt động nhằm giới thiệu, quảng bá giá trị thương hiệu cà phê Khe Sanh; tôn vinh người trồng, chế biến và kinh doanh cà phê; đồng thời góp phần lan tỏa hình ảnh vùng đất, con người Quảng Trị giàu truyền thống lịch sử, năng động và thân thiện.