Biến động Trung Đông: Lối ra dài hạn nào cho da giày Việt?

“Cú sốc kép” từ Trung Đông

Xung đột tại Trung Đông đang tác động rõ tới xuất khẩu của ngành da giày. Chia sẻ tại Hội thảo “Biến động địa - chính trị và chiến lược đảm bảo năng lượng” diễn ra mới đây, bà Phan Thị Thanh Xuân, Tổng Thư ký kiêm Phó Chủ tịch Hiệp hội Da giày - Túi xách Việt Nam, phân tích, cú sốc này không diễn ra theo một chiều, mà là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố. Trước hết là áp lực chi phí. Vận tải biển vốn chưa hoàn toàn phục hồi sau đại dịch tiếp tục bị đẩy lên khi các tuyến hàng hải qua khu vực này gặp rủi ro. Theo ghi nhận, chi phí logistics tăng khoảng 15%. Cùng lúc đó, giá nguyên liệu đầu vào liên quan đến dầu mỏ như hạt nhựa, hóa chất tăng tới 30%.

Với một ngành mà nguyên liệu chiếm tới 60 - 65% giá thành, mức tăng này không những làm giảm lợi nhuận, mà trực tiếp bào mòn sức chống chịu của doanh nghiệp. Trong khi đó, đặc thù của ngành da giày là các hợp đồng xuất khẩu thường được ký trước với giá cố định. Khi chi phí đầu vào tăng đột biến, doanh nghiệp gần như không có dư địa điều chỉnh, buộc phải chấp nhận hòa vốn, thậm chí lỗ để giữ khách hàng.

Ở chiều ngược lại, thị trường cũng không còn “dễ thở”. Khu vực Trung Đông gần như bị đình trệ, kéo theo sự gián đoạn của các trung tâm trung chuyển hàng hóa sang châu Phi. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp không chỉ mất thị trường trực tiếp mà còn mất cả những thị trường “vệ tinh” vốn ổn định trong nhiều năm.

Xa hơn, xung đột làm gia tăng lo ngại về lạm phát toàn cầu. Người tiêu dùng tại Mỹ, EU có xu hướng thắt chặt chi tiêu, ưu tiên các mặt hàng thiết yếu. Giày dép vốn không thuộc nhóm hàng nhu cầu cấp bách vì thế dễ rơi vào danh sách cắt giảm, khó tránh khỏi sự sụt giảm về sức mua.

Giữ nhịp tăng trưởng và bài toán dài hạn

Nhìn ở bình diện rộng về triển vọng xuất khẩu quý II/2026 vẫn có những điểm sáng nhất định, dù không thể quá lạc quan. Số liệu thống kê cho thấy, quý I/2026, giày dép vẫn nằm trong nhóm có kim ngạch xuất khẩu trên 5 tỷ USD, đạt 5,42 tỷ USD. Đáng chú ý, nhiều doanh nghiệp trong ngành đã chủ động nhập khẩu nguyên vật liệu từ sớm, chiếm tới 94% tổng kim ngạch nhập khẩu, tạo sự yên tâm ngắn hạn cho chu kỳ sản xuất quý II/2026.

Bước sang quý II/2026, nhiều đơn hàng vẫn được duy trì nhờ các hợp đồng đã ký trước đó. Điều này giúp giảm bớt tác động tức thời từ biến động địa chính trị. Cùng với đó, nhu cầu tại các thị trường lớn như Mỹ, EU có dấu hiệu phục hồi, trong khi giao thương với Trung Quốc cải thiện. Hệ thống 17 hiệp định thương mại tự do tiếp tục đóng vai trò hỗ trợ, giúp doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thuế và duy trì thị phần.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng những yếu tố tích cực này chủ yếu mang tính ngắn hạn. Chi phí logistics và bảo hiểm vẫn ở mức cao, trong khi tâm lý tiêu dùng toàn cầu chưa thực sự ổn định. Quan trọng hơn, các rủi ro địa chính trị vẫn tiềm ẩn và khó dự báo.

Nhìn vào vấn đề của ngành da giày hiện nay có thể thấy rõ, bài toán đặt ra không còn là ứng phó với một biến động cụ thể mà là xây dựng khả năng chống chịu dài hạn.

Trước hết vẫn là vấn đề tự chủ nguyên phụ liệu. Đây là điểm nghẽn đã được nhắc đến nhiều năm nhưng chuyển biến còn chậm. Việc xây dựng các trung tâm nguyên phụ liệu công nghiệp thời trang, kết hợp với nghiên cứu, thiết kế vật liệu, được xem là hướng đi cần thiết. Đồng thời, mô hình kho dự trữ nguyên liệu tập trung, tương tự dự trữ xăng dầu, có thể giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước biến động giá toàn cầu.

Song song với đó là phát triển công nghiệp hỗ trợ trong nước. Nếu không giảm được sự phụ thuộc vào nhập khẩu, mọi nỗ lực nâng cao giá trị gia tăng sẽ khó đạt hiệu quả thực chất.

Ở góc độ thị trường, việc tái cấu trúc theo hướng đa dạng hóa là cần thiết. Dịch chuyển đơn hàng về gần khu vực sản xuất, đặc biệt là châu Á, không chỉ giúp giảm chi phí logistics mà còn hạn chế rủi ro từ các tuyến vận tải biển dài. Đồng thời, tận dụng sâu hơn các hiệp định thương mại tự do sẽ giúp doanh nghiệp mở rộng thị trường, tránh phụ thuộc vào một vài khu vực.

Một trụ cột khác là số hóa chuỗi cung ứng. Trong bối cảnh các tiêu chuẩn quốc tế ngày càng khắt khe, việc xây dựng hệ thống quản trị minh bạch, truy xuất nguồn gốc rõ ràng không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Đây cũng là bước đi để doanh nghiệp chuyển từ gia công sang tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Đáng chú ý, xu hướng “xanh hóa” đang trở thành tiêu chuẩn mới. Các quy định như Hộ chiếu số sản phẩm của EU dự kiến áp dụng từ năm 2027 sẽ đặt ra yêu cầu cao hơn về minh bạch vòng đời sản phẩm, kiểm soát phát thải và sử dụng năng lượng sạch. Nếu không đáp ứng, doanh nghiệp sẽ khó tiếp cận các thị trường cao cấp.

Cuối cùng, không thể thiếu vai trò của chính sách. Việc xây dựng một khung pháp lý đủ mạnh, như Luật Công nghiệp trọng điểm, có thể tạo nền tảng hỗ trợ doanh nghiệp về thuế, hạ tầng và thủ tục. Trong bối cảnh chuyển đổi sâu, doanh nghiệp khó có thể tự mình xoay xở nếu thiếu sự đồng hành từ chính sách.

Xung đột Trung Đông có thể chỉ là một biến số trong bức tranh kinh tế toàn cầu, nhưng những cú sốc sẽ còn lặp lại, với tần suất và mức độ khó lường hơn. Ngành da giày Việt Nam vẫn có thể duy trì tăng trưởng trong ngắn hạn nhờ nền tảng đơn hàng và lợi thế hội nhập nhưng về dài hạn, nếu không chuyển đổi từ gia công sang giá trị cao, không tự chủ được nguyên liệu và không đáp ứng các tiêu chuẩn mới thì mỗi biến động sẽ tiếp tục là một lần thử thách.

Xung đột Trung Đông tạo ra nhiều sức ép với ngành da giày, dù vậy, tính đến hết quý I/2026, xuất khẩu của ngành vẫn đứng trong nhóm ngành hàng có kim ngạch trên 5 tỷ USD. Về dài hạn, để giữ ổn định phong độ này ngành cần những giải pháp đồng bộ và xuyên suốt hơn.