Ngày 12/01/2018, Bí thư Thành ủy Đà Nẵng Trương Quang Nghĩa tự nêu một chuyện khó nói. Có dự án nộp tiền sử dụng đất theo quy hoạch 2 tầng, rồi được điều chỉnh lên 20 tầng. Ông chỉ cần một câu để nói hết: "Điều chỉnh như thế thì giá đất khác hẳn".
Tám năm sau, ở TP. Hồ Chí Minh, chuyện nâng tầng trở lại trong một hoàn cảnh khác. Ngày 05/3/2026, Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang đặt việc nâng tầng như lời giải cho dự án treo Mả Lạng có 1.424 hộ dân, đồng thời nhắc phải tính rất thận trọng.
Bí thư Thành ủy TP Hồ Chí Minh Trần Lưu Quang phát biểu tại hội nghị ngày 05/3/2026.
Cùng một nét bút trên bản quy hoạch, ở nơi này là kẽ hở, ở nơi kia là lời giải. Chênh lệch giá đất cuối cùng về tay ai, câu trả lời nằm ở đó. Dám làm hay làm liều, nhiều khi chỉ khác nhau ở người được hưởng.
Làm sao để bí thư tỉnh ủy dám làm mà quyền lực vẫn nằm trong tầm kiểm soát? Phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV ngày 08/10/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt hai vế vào cùng một yêu cầu: "Phải phân biệt hành vi cố ý làm trái, vụ lợi, thiếu trách nhiệm với hạn chế năng lực và rủi ro khách quan khi đổi mới vì lợi ích chung".
Kỷ luật là phép đo đến muộn nhất, nhưng cũng rõ nhất. Từ tháng 01/2024 tới tháng 7/2026, chúng tôi tổng hợp được 11 người từng giữ chức bí thư tỉnh ủy bị kỷ luật: 5 người bị khai trừ khỏi Đảng, 5 người bị cảnh cáo, 1 người bị cách tất cả chức vụ trong Đảng. Chín trong 11 trường hợp rơi vào năm 2024. Không ai trong 34 bí thư đương nhiệm có tên trong danh sách ấy.
Gốc của nhiều sai phạm được chỉ ra từ trước. Nghị quyết số 26-NQ/TW năm 2018 nhận định việc đánh giá cán bộ "không ít trường hợp còn cảm tính, nể nang, dễ dãi hoặc định kiến". Luân chuyển cũng có mặt trái riêng. Báo Đại biểu Nhân dân tháng 11/2023 nêu dư luận về tình trạng "tráng men địa phương", tâm thế làm việc "hài hòa để giữ mình", đợi ngày sớm trở về Trung ương.
Chiều ngược lại cũng đã được rút kinh nghiệm. Chiều 30/9/2025, tại trụ sở xã Quang Minh, Tổng Bí thư Tô Lâm cùng các đại biểu Quốc hội tiếp xúc cử tri Đơn vị bầu cử số 10, thành phố Hà Nội, trước Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV. Phát biểu tại buổi tiếp xúc, Tổng Bí thư Tô Lâm cho biết qua nghiên cứu một số vụ việc vừa xử lý kỷ luật, người đứng đầu đều là người địa phương, vì thế "cũng có những vấn đề phải rút ra".
Có một loại sai phạm khó thấy hơn chuyện đất đai, từng xảy ra trước đổi mới. Sách Tư duy kinh tế Việt Nam 1975-1989 của Đặng Phong nhắc tới bài "Cái đêm hôm ấy đêm gì" của nhà văn Phùng Gia Lộc, viết về cảnh trưng mua cưỡng bức thóc lúa của nông dân tại một vùng đang đói to ở Thanh Hóa.
Theo sách, lãnh đạo tỉnh khi ấy che đậy thông tin về nạn đói, "vẫn báo cáo với Trung ương là Thanh Hóa có khả năng tự túc lương thực để lấy thành tích". Bài báo "đã gây ra một cuộc xung đột lớn". Cuối cùng, "Bí thư Tỉnh ủy Thanh Hóa bị miễn nhiệm". Câu chuyện ấy cho thấy cái giá của những con số thiếu trung thực. Tục ngữ nói cái kim trong bọc lâu ngày cũng lòi ra. Nạn đói không giấu được trong một bản báo cáo.
Hôm nay, nguy cơ có thể nằm ở bảng tiến độ, ở dấu tích hoàn thành trên phần mềm. Tại phiên bế mạc Hội nghị Trung ương 4, hai thái cực trong phương thức lãnh đạo đã được chỉ rõ: "bao biện, làm thay, buông lỏng lãnh đạo hoặc xin ý kiến nhiều vòng về việc thuộc thẩm quyền".
Chuyện của các bí thư tỉnh trước "chiến dịch Z.30" cho thấy tinh thần ấy. Z.30 là chiến dịch đầu thập niên 1980 nhằm vào nhà cửa, tài sản của thị dân. Sách của Đặng Phong ghi ở Bắc Giang, Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Thanh Quất chủ trương không thực hiện Z.30 khi chưa có văn bản chính thức của Trung ương. Tại Hội nghị Trung ương tháng 6 năm 1983, nhiều bí thư tỉnh ủy khác "cũng thẳng thắn phát biểu" ý kiến. Ở các tỉnh phía Nam, trước hết là TP. Hồ Chí Minh mà lúc đó Bí thư Thành ủy là Nguyễn Văn Linh đề nghị xem xét khách quan. Điều đáng ghi là họ nói thẳng trong hội nghị của Đảng, đúng nơi, đúng thẩm quyền. Căn cứ của họ là đời sống người dân. Ranh giới giữa dám làm và làm liều, khi ấy cũng như bây giờ, rõ khi có căn cứ: kết quả thật với dân, báo cáo thật với cấp trên.
Chữ dám ấy có gốc rất xa. Lời được Chủ tịch Hồ Chí Minh dùng để nói về những người của Đảng vào tháng 3/1951: "Giàu sang không thể quyến rũ, nghèo khó không thể chuyển lay, uy lực không thể khuất phục" (Toàn tập, tập 7). Trên ghế bí thư tỉnh hôm nay, uy lực có thể là áp lực chỉ tiêu, nhầm lỗi có thể là một dự án chọn sai. Cả hai đều đòi sự can đảm như thế.
Những mốc bí thư tỉnh ủy đi trước cơ chế. Nguồn: Đặng Phong, Tư duy kinh tế Việt Nam 1975-1989
Những người đi trước gặp nhiều khó khăn để bảo vệ ngoài uy tín của chính mình. Hôm nay, người dám làm không còn phải đi một mình. Ngày 22/8/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 24-NQ/TW về phát huy tinh thần đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, đảng viên. Nghị quyết ghi: "Không xử lý hoặc loại trừ trách nhiệm đối với những trường hợp thiệt hại phát sinh hoàn toàn do nguyên nhân khách quan". Tinh thần của văn kiện là chuyển từ cơ chế "khuyến khích, bảo vệ" sang đề cao "tính tiên phong, gương mẫu, trách nhiệm hành động". Trước đó, Nghị định số 73/2023/NĐ-CP của Chính phủ đã quy định cơ chế xem xét, phê duyệt các đề xuất đổi mới, sáng tạo theo thẩm quyền. Hội nghị toàn quốc ngày 03/9/2026 nêu rõ hai chiều: người dám nghĩ, dám làm phải được "ghi nhận, bảo vệ, trọng dụng", người né tránh phải được "sàng lọc, thay thế".
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng lãnh đạo, nguyên lãnh đạo Đảng, Nhà nước dự Hội nghị quán triệt một số nghị quyết, chỉ thị của Bộ Chính trị tháng 9/2026.
Ngày 30/9/2026, Ban Bí thư ban hành Quy định số 220-QĐ/TW, biến nguyên tắc ấy thành thủ tục. Người được bảo vệ gồm cả "những người tham mưu, thẩm định, thành viên hội đồng tư vấn, giám sát". Người bị xử lý không đúng được phục hồi danh dự, quyền lợi "trong thời hạn không quá 30 ngày làm việc kể từ ngày có kết luận của cấp có thẩm quyền".
Xem xét trách nhiệm một người, theo yêu cầu của Tổng Bí thư tại hội nghị ngày 16/10/2026, phải "đánh giá đầy đủ động cơ, cách thực hiện, thông tin và điều kiện thực tế tại thời điểm cán bộ ra quyết định". Song lá chắn cũng có giới hạn: "Bảo vệ cán bộ phải có căn cứ, kịp thời, đi đôi với giải trình, khắc phục hậu quả".
Chuyên đề của Ban Tổ chức Trung ương do Trưởng ban Nguyễn Duy Ngọc báo cáo tại hội nghị hôm ấy nêu rõ: "dứt khoát không chấp nhận tình trạng không dám làm, nhưng lại đổ cho cơ chế, chính sách chưa đầy đủ".
Quy định số 21-QĐ/TW ngày 11/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương về công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật của Đảng tăng thẩm quyền cho Ủy ban Kiểm tra Trung ương, được quyết định khiển trách, cảnh cáo, cách chức cấp ủy viên tỉnh ủy, thành ủy, kể cả bí thư, đương chức và nghỉ hưu. Hai chữ nghỉ hưu có nghĩa trách nhiệm đi theo người cả sau khi rời chức.
Quy định số 227-QĐ/TW ngày 19/10/2026 của Bộ Chính trị đưa việc đánh giá về sản phẩm, với 5 chỉ tiêu cơ bản đối với địa phương. Ban Tổ chức Trung ương cho biết việc đánh giá dựa vào "những sản phẩm cụ thể, có thể kiểm chứng". Quy định cho phép bổ sung chỉ tiêu phù hợp đặc điểm từng nơi.
Từ góc độ chỉ tiêu kinh tế ngành Công Thương, có thể gợi ý một bộ thước đo cho phần bổ sung ấy: GRDP, chỉ số sản xuất công nghiệp, kim ngạch xuất khẩu, giải ngân đầu tư công, điện thương phẩm, số dự án tồn đọng xử lý xong, đánh giá của doanh nghiệp qua PCI. Điện thương phẩm là phép đo vật lý của sản xuất, sản lượng điện bán ra khó sửa trên giấy. Không thể có tăng trưởng hai con số nếu không xuất phát từ nỗ lực của mỗi địa phương biến các chỉ tiêu kinh tế cốt lõi như công nghiệp, thương mại, dịch vụ, hội nhập… và các chỉ tiêu trong Nghị quyết 01 của Chính phủ giao hằng năm thành kết quả cụ thể đóng góp vào kết quả chung.
Với bí thư tỉnh ủy, còn phải trả lời ở một địa bàn bao lâu thì đủ để thấy kết quả? Chủ trương bí thư không là người địa phương đã làm trọn, nhưng thời gian tối thiểu ở một địa bàn chưa được quy định. Một mốc tối thiểu và một mốc tối đa, cộng hồ sơ thước đo lúc nhận việc và lúc bàn giao, sẽ cho thấy ai đã để lại gì ở địa bàn, ai đã làm được gì và có xứng đáng phát triển tiếp không?
Còn một loại trách nhiệm ít được đo. GS.TS Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước, nhắc: "Đất đai bị bỏ hoang, dự án kéo dài, hạ tầng thiếu kết nối hay tài sản công chưa khai thác đều làm mất đi cơ hội phát triển". Theo ông, mỗi năm một dự án chậm là "một năm năng lực sản xuất không được bổ sung, việc làm không được tạo ra".
Muốn kiểm soát sớm hơn, cần những bảng đo công khai để thấy chệch hướng ngay. Đó cũng là yêu cầu Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV ngày 16/10/2026: “Kiểm tra, giám sát phải theo sát nhiệm vụ trọng tâm, phát hiện sớm nguy cơ chậm trễ, sai phạm để chấn chỉnh”. Khi kết quả chưa đạt, theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước “phải làm rõ nguyên nhân từ quyết định, bố trí nguồn lực hay trách nhiệm người thực hiện”.
Bảo vệ người làm được còn là không giữ chỗ cho người chưa làm. Trong cuộc gặp mặt cán bộ quy hoạch diện Bộ Chính trị quản lý diễn ra tại Trụ sở Trung ương Đảng hôm 23/6/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu khắc phục những nhận thức "coi quy hoạch là giữ chỗ, là xếp hàng đến lượt”.
Tiếp đến, trong buổi gặp mặt 701 cán bộ quy hoạch diện Ban Bí thư quản lý hôm 26/8/2026 diễn ra tại Nhà Quốc hội (Hà Nội), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nói rõ hơn quy hoạch là "quá trình chuẩn bị, rèn luyện, kiểm chứng và sàng lọc". Ở lớp bồi dưỡng cho Ủy viên Trung ương khóa XIV tháng 8/2026, chuẩn được đặt ra là: "Hiệu quả thực thi sau đào tạo phải là thước đo cao nhất của chương trình".
PGS.TS Trần Đình Thiên khi trả lời phỏng vấn Báo Công Thương cho rằng: "Môi trường kinh doanh tốt không thể phụ thuộc vào việc doanh nghiệp có gặp được bí thư hay không". Rồi ông hỏi: "Phép thử lớn nhất đối với bí thư tỉnh ủy, thành ủy là sau một nhiệm kỳ, địa phương có vận hành tốt hơn nhờ những cải cách đã thực hiện hay vẫn phải trông chờ vào sự can thiệp trực tiếp của người đứng đầu?".
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ đạo tại hội nghị quán triệt Nghị quyết Trung ương 4 vừa qua đã nhấn mạnh: "Mỗi sự chậm trễ do chủ quan đều có thể làm mất cơ hội của đất nước và Nhân dân".
Những con số tốt, những tin vui thực sự chỉ đến từ công trình khởi công đúng hẹn, dự án tồn đọng được tháo gỡ, nhà máy sáng đèn ca đêm hay bếp lửa ấm cúng của người dân. Người đứng mũi chịu sào sẽ qua, con thuyền còn đi tiếp. Con thuyền ấy đi được bao xa sau khi người đó đã lên bờ, lịch sử và lòng dân sẽ ghi tên anh: Bí thư tỉnh ủy, thành ủy!