Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hiệu quả trên không gian mạng

Trong bối cảnh mua sắm trực tuyến, mạng xã hội và các nền tảng số ngày càng trở thành một phần của đời sống tiêu dùng, yêu cầu đặt ra không chỉ là quy định đầy đủ quyền lợi của người tiêu dùng mà còn phải bảo đảm các quyền đó được thực thi thực chất trên không gian mạng. Xung quanh vấn đề này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với bà Vũ Thị Hoài An, Phó Chánh Văn phòng Trung ương Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam.

Tăng hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng trên không gian mạng

- Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đã đi vào thực tiễn hơn hai năm, trong bối cảnh thương mại điện tử và giao dịch trên không gian mạng phát triển mạnh. Theo bà công tác bảo vệ người tiêu dùng trên môi trường số đã có những chuyển biến tích cực nào và đâu là những “điểm nghẽn” cần tiếp tục tháo gỡ?

Bà Vũ Thị Hoài An: Sau hơn hai năm triển khai, có thể khẳng định Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã tạo bước chuyển quan trọng trong công tác bảo vệ người tiêu dùng, đặc biệt trong bối cảnh thương mại điện tử và các giao dịch trên không gian mạng phát triển mạnh.

Điểm tích cực nổi bật là khung pháp lý đã được hoàn thiện theo hướng phù hợp hơn với nền kinh tế số. Luật mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với các giao dịch trên môi trường mạng; quy định rõ hơn trách nhiệm của tổ chức, cá nhân kinh doanh, đặc biệt là các sàn thương mại điện tử, nền tảng số. Quyền lợi của người tiêu dùng cũng được bảo vệ toàn diện hơn, trong đó có các quy định về bảo vệ thông tin, giao dịch từ xa và bảo vệ người tiêu dùng dễ bị tổn thương.

Bên cạnh đó, nhận thức và trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường từng bước được nâng lên. Sự phối hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước như Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, lực lượng quản lý thị trường, các tổ chức xã hội, trong đó có Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam và cộng đồng doanh nghiệp ngày càng chặt chẽ. Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật cũng được đẩy mạnh, giúp người tiêu dùng hiểu rõ hơn quyền lợi của mình khi tham gia các giao dịch trực tuyến.

Tuy nhiên, thực tiễn vẫn còn những “điểm nghẽn” cần tiếp tục tháo gỡ. Trước hết, việc thực thi pháp luật giữa các địa phương chưa thực sự đồng đều; năng lực tiếp nhận, hỗ trợ và xử lý phản ánh của người tiêu dùng tại một số nơi còn hạn chế. Đáng chú ý, các hành vi vi phạm trên môi trường số diễn biến nhanh, đa dạng và ngày càng phức tạp. Tình trạng kinh doanh hàng giả, hàng nhái, quảng cáo sai sự thật, lừa đảo qua mạng xã hội, livestream bán hàng và vi phạm trên các nền tảng xuyên biên giới đặt ra nhiều thách thức đối với công tác phát hiện, giám sát và xử lý.

Một “điểm nghẽn” khác nằm ở chính người tiêu dùng. Không ít người vẫn ngại khiếu nại, chưa có kỹ năng nhận diện rủi ro trên không gian mạng, chưa chủ động lưu giữ hóa đơn, lịch sử giao dịch và các chứng cứ điện tử. Vì vậy, bên cạnh hoàn thiện cơ chế thực thi, cần tiếp tục nâng cao kỹ năng số và khả năng tự bảo vệ của người tiêu dùng để các quyền được pháp luật quy định thực sự đi vào cuộc sống.

Cảnh giác trước những “bẫy” tiêu dùng trực tuyến

- Từ thực tiễn tiếp nhận phản ánh liên quan đến mua sắm trực tuyến, quảng cáo sai sự thật, hàng giả, hàng kém chất lượng, bà nhận diện những dạng vi phạm nào đang có xu hướng gia tăng? Người tiêu dùng cần làm gì để chủ động bảo vệ quyền lợi của mình?

Bà Vũ Thị Hoài An: Qua thực tiễn tiếp nhận phản ánh trên cả nước, chúng tôi nhận thấy một số nhóm vi phạm quyền lợi người tiêu dùng đang có xu hướng gia tăng, đặc biệt trên môi trường số.

Nổi bật là lừa đảo trong thương mại điện tử và mạng xã hội với các thủ đoạn như lập website, tài khoản giả mạo, livestream cung cấp thông tin sai sự thật; nhận tiền nhưng không giao hàng hoặc giao sản phẩm không đúng cam kết. Bên cạnh đó, tình trạng quảng cáo sai sự thật đối với thực phẩm bảo vệ sức khỏe, mỹ phẩm, sản phẩm giảm cân, hỗ trợ điều trị bệnh, khóa học trực tuyến cũng đáng lưu ý. Một số trường hợp sử dụng hình ảnh người nổi tiếng, bác sĩ, chuyên gia để tạo niềm tin trong khi thông tin chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Hàng giả, hàng nhái, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, không rõ nguồn gốc được kinh doanh qua các nền tảng trực tuyến tiếp tục tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, tài sản người tiêu dùng. Hội cũng ghi nhận phản ánh về việc thu thập, sử dụng trái phép dữ liệu cá nhân, quảng cáo không mong muốn và lợi dụng thông tin cá nhân để lừa đảo.

Để tự bảo vệ, người tiêu dùng cần lựa chọn người bán, nền tảng uy tín; kiểm tra nguồn gốc hàng hóa, chính sách đổi trả, bảo hành; thận trọng khi chuyển tiền vào tài khoản không rõ danh tính. Đồng thời, cần lưu giữ hóa đơn, chứng từ, tin nhắn, hình ảnh giao dịch làm căn cứ khi xảy ra tranh chấp và kịp thời phản ánh tới cơ quan chức năng.

Trong nền kinh tế số, nâng cao kỹ năng số và khả năng nhận diện thủ đoạn lừa đảo chính là “lá chắn” quan trọng để người tiêu dùng chủ động bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

- Trong bối cảnh thương mại điện tử, mạng xã hội và các hình thức mua bán trực tuyến ngày càng phát triển, theo bà, cần những giải pháp gì từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng để xây dựng thị trường tiêu dùng văn minh, minh bạch và an toàn trên môi trường số?

Bà Vũ Thị Hoài An: Để xây dựng thị trường tiêu dùng văn minh, minh bạch và bền vững, đặc biệt trên môi trường số, theo tôi cần sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Bảo vệ người tiêu dùng không chỉ là xử lý vi phạm mà quan trọng hơn là tạo dựng môi trường kinh doanh dựa trên niềm tin, trách nhiệm và tuân thủ pháp luật.

Đối với cơ quan quản lý nhà nước, cần tiếp tục hoàn thiện và tổ chức thực thi hiệu quả Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023; tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi kinh doanh hàng giả, hàng kém chất lượng, quảng cáo sai sự thật, gian lận thương mại, nhất là trên thương mại điện tử và mạng xã hội. 

Đối với doanh nghiệp, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cần được coi là một phần của văn hóa kinh doanh và chiến lược phát triển bền vững. Doanh nghiệp phải minh bạch thông tin về hàng hóa, dịch vụ, giá cả, nguồn gốc xuất xứ; thực hiện đầy đủ trách nhiệm bảo hành, đổi trả và giải quyết khiếu nại. Các sàn thương mại điện tử, nền tảng số cũng cần nâng cao trách nhiệm kiểm soát người bán, thông tin sản phẩm và phối hợp xử lý khi quyền lợi người tiêu dùng bị xâm phạm.

Đối với người tiêu dùng, cần nâng cao hiểu biết pháp luật và kỹ năng số, chủ động kiểm tra thông tin người bán, nguồn gốc sản phẩm, điều kiện giao dịch trước khi mua hàng; thận trọng với quảng cáo, khuyến mại bất thường và các đường dẫn không rõ nguồn gốc. Đặc biệt, cần lưu giữ hóa đơn, chứng từ, lịch sử giao dịch và bằng chứng điện tử để bảo vệ quyền lợi khi xảy ra tranh chấp.

- Xin trân trọng cảm ơn bà! 

Bà Vũ Thị Hoài An: Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý Nhà nước hay các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Khi Nhà nước quản lý hiệu quả, doanh nghiệp kinh doanh có trách nhiệm và người tiêu dùng chủ động tự bảo vệ mình, thị trường tiêu dùng sẽ ngày càng minh bạch, công bằng, an toàn và bền vững.