Việt Nam - Hy Lạp trao đổi kinh nghiệm kiểm toán đầu tư công

Bên lề Hội thảo quốc tế “Cơ quan Kiểm toán tối cao trong bối cảnh mới: Tầm nhìn, Thể chế và Đổi mới”, sáng 26/10, Kiểm toán nhà nước Việt Nam và Tòa Thẩm kế Hy Lạp tổ chức Hội nghị chuyên môn về “Kiểm toán dự án đầu tư công giá trị lớn trước khi ký hợp đồng”.

Hội nghị do Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa và Chủ tịch Tòa Thẩm kế Hy Lạp Sotiria Ntouni đồng chủ trì. Tham dự hội nghị, về phía Kiểm toán nhà nước Việt Nam có Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Hà Thị Mỹ Dung cùng lãnh đạo các đơn vị trực thuộc. Về phía Hy Lạp có ông Emmanouil Kalaintzis, Thẩm phán sơ cấp Tòa Thẩm kế.

Chuyển từ phát hiện sai phạm sang chủ động phòng ngừa

Phát biểu tại hội nghị, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa nhấn mạnh, sau hơn 32 năm xây dựng và phát triển, Kiểm toán nhà nước Việt Nam không ngừng hoàn thiện tổ chức, phương pháp và chất lượng hoạt động, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công; tăng cường kỷ luật, kỷ cương tài chính và phòng, chống tham nhũng, lãng phí.

Trong bối cảnh mới, Kiểm toán nhà nước được giao nhiệm vụ kiểm toán dự thảo hợp đồng trước khi ký kết đối với một số dự án đặc biệt quan trọng. Theo Nghị quyết số 189/2025/QH15 của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đặc biệt đầu tư xây dựng Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, chủ đầu tư dự án điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và 2 phải gửi dự thảo hợp đồng chìa khóa trao tay cho Kiểm toán nhà nước kiểm toán trong thời hạn tối đa 30 ngày, làm cơ sở ký kết hợp đồng.

Theo Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa, đây là bước chuyển theo hướng kiểm soát sớm các cam kết có khả năng tác động lớn đến nguồn lực quốc gia. Thay vì chỉ xem xét, đánh giá sau khi vốn được sử dụng, việc kiểm toán ngay từ giai đoạn chuẩn bị và trước khi ký hợp đồng giúp cơ quan kiểm toán tham gia nhận diện những vấn đề có thể ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư.

Thực tiễn triển khai các dự án cho thấy, hạn chế trong khảo sát, thiết kế, xác định tổng mức đầu tư, đánh giá năng lực nhà thầu và phân bổ rủi ro hợp đồng có thể dẫn đến tăng chi phí, chậm tiến độ, giảm hiệu quả sử dụng vốn nhà nước. Vì vậy, kiểm toán trước khi ký hợp đồng không chỉ dừng ở việc phát hiện sai sót mà còn hướng tới phòng ngừa rủi ro ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư.

Trên cơ sở đó, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa đề nghị phía Hy Lạp chia sẻ sâu hơn về cơ sở pháp lý, phương pháp tổ chức, phạm vi đánh giá, tiêu chí xem xét và cách xử lý các vấn đề phát hiện trong quá trình kiểm toán trước hợp đồng. Các nội dung được quan tâm gồm đánh giá tính khả thi của dự án, thẩm định tổng mức đầu tư, quản trị rủi ro, kiểm soát điều khoản hợp đồng và nâng cao trách nhiệm giải trình.

Chia sẻ kinh nghiệm của Kiểm toán nhà nước Việt Nam, ông Trần Văn Hảo, Kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước chuyên ngành V cho biết, hoạt động kiểm toán dự án đầu tư công trước khi ký hợp đồng cần tập trung vào 8 nhóm nội dung trọng tâm. Trong đó, có đánh giá tính khả thi ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư; xác định tổng mức đầu tư sát thực tế; bảo đảm chất lượng khảo sát, thiết kế; quản trị rủi ro trước khi ký hợp đồng; lựa chọn nhà thầu đủ năng lực; phân chia rủi ro rõ ràng trong hợp đồng; thẩm định chặt chẽ các dự án quy mô lớn, công nghệ cao; tăng cường trách nhiệm giải trình và kiểm soát phòng ngừa.

Theo ông Trần Văn Hảo, trọng tâm là chuyển từ tư duy kiểm tra, phát hiện sai phạm sang chủ động phòng ngừa từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư. Cách tiếp cận này góp phần hạn chế thất thoát, lãng phí, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước, đồng thời tăng cường công khai, minh bạch trong quản lý đầu tư công.

Việc trao đổi kinh nghiệm với Hy Lạp vì vậy tập trung vào những nội dung có ý nghĩa trực tiếp đối với quá trình tổ chức kiểm toán, từ khuôn khổ pháp lý, quy trình thẩm định đến việc đánh giá tính hợp lý của dự toán và trách nhiệm của các bên tham gia dự án.

Hy Lạp áp dụng cơ chế kiểm soát hợp đồng trước khi ký

Chia sẻ kinh nghiệm tại hội nghị, bà Sotiria Ntouni, Chủ tịch Tòa Thẩm kế Hy Lạp cho biết, cơ quan này vừa là cơ quan kiểm toán tối cao, vừa thực hiện chức năng tài phán trong lĩnh vực tài chính công. Theo bà, kiểm soát tính minh bạch và tuân thủ pháp luật trong các dự án đầu tư công có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình phát triển đất nước. Hoạt động kiểm toán cũng phải tuân thủ hệ thống pháp luật của Liên minh châu Âu (EU).

Cụ thể hóa kinh nghiệm thực tiễn, ông Emmanouil Kalaintzis, Thẩm phán sơ cấp Tòa Thẩm kế Hy Lạp cho biết, từ năm 2001, cơ quan này thực hiện kiểm toán trước đối với các dự án có giá trị hợp đồng lớn.

Theo thông tin được đại diện Tòa Thẩm kế Hy Lạp chia sẻ tại hội nghị, hợp đồng có giá trị trên 300.000 euro, chưa bao gồm thuế giá trị gia tăng (VAT), thuộc diện kiểm toán. Với hợp đồng có giá trị trên 1,7 triệu euro, yêu cầu kiểm soát chặt chẽ hơn được áp dụng, có sự tham gia của thẩm phán.

Theo quy trình của Hy Lạp, hồ sơ hợp đồng được gửi đến Tòa Thẩm kế xem xét trước khi ký kết. Sau khi đánh giá quy trình và mức độ tuân thủ, cơ quan này thông báo hợp đồng có đủ điều kiện ký kết hay không. Đối với hợp đồng thuộc diện bắt buộc kiểm toán, nếu không được kiểm toán theo quy định, hợp đồng sẽ không đủ điều kiện thực hiện. Các bên liên quan không đồng ý với kết quả có thể đề nghị xem xét lại theo trình tự quy định.

Quy trình xử lý hồ sơ được thiết kế với thời hạn 30 ngày; trên thực tế, nhiều hồ sơ được giải quyết trong khoảng 24 ngày. Cơ quan chủ hợp đồng có thể chủ động rà soát nội bộ trước khi gửi hồ sơ. Trường hợp phát hiện sai sót lớn, Tòa Thẩm kế yêu cầu giải trình và tiến hành đánh giá kỹ hơn nhằm hạn chế rủi ro trước khi hợp đồng được ký kết.

Một nội dung khác được đại diện Tòa Thẩm kế Hy Lạp nhấn mạnh là vai trò của nghiên cứu thị trường trong quá trình lập dự toán và xây dựng hồ sơ mời thầu. Dữ liệu thị trường là cơ sở đánh giá tính hợp lý của dự toán, đồng thời hỗ trợ việc giải trình về chi phí. Bên cạnh đó, năng lực tài chính, kinh nghiệm và khả năng đáp ứng yêu cầu kỹ thuật của nhà thầu cần được kiểm tra đầy đủ.

Tại phiên thảo luận, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa đặt vấn đề về khả năng kiểm toán trước hợp đồng ảnh hưởng đến tiến độ triển khai dự án, thẩm quyền của Tòa Thẩm kế trong việc đình chỉ gói thầu và cách xử lý khi có bất đồng giữa cơ quan kiểm toán với đơn vị được kiểm toán.

Trao đổi về những vấn đề này, bà Sotiria Ntouni cho rằng, để cơ chế kiểm toán trước hợp đồng vận hành hiệu quả, cần có khung pháp lý rõ ràng, nguồn lực phù hợp và quy định cụ thể về phạm vi, tiêu chí đánh giá. Cơ quan chủ hợp đồng phải thực hiện nghiêm túc các nghiên cứu khả thi, đánh giá tác động môi trường, yêu cầu kỹ thuật và kiểm tra năng lực nhà thầu. Sự trao đổi, phối hợp giữa Tòa Thẩm kế và cơ quan chủ hợp đồng cũng có vai trò quan trọng trong từng giai đoạn của quy trình đấu thầu.

Phát biểu bế mạc hội nghị, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa đánh giá cao những kinh nghiệm thực tiễn được phía Hy Lạp chia sẻ, đồng thời đề xuất hai cơ quan duy trì trao đổi đoàn lãnh đạo và chuyên gia; chia sẻ tài liệu, phương pháp kiểm toán, nghiên cứu điển hình; xem xét tổ chức các chương trình đào tạo, bồi dưỡng kiểm toán viên; tăng cường phối hợp tại các diễn đàn quốc tế như: Tổ chức quốc tế các Cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI), Tổ chức các Cơ quan Kiểm toán tối cao châu Á (ASOSAI) và Tổ chức các Cơ quan Kiểm toán tối cao châu Âu (EUROSAI).

Tại hội nghị, lãnh đạo Kiểm toán nhà nước Việt Nam và lãnh đạo Tòa Thẩm kế Hy Lạp cùng bày tỏ mong muốn sớm ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác (MOU), tạo khuôn khổ thúc đẩy các hoạt động phối hợp thiết thực giữa hai cơ quan trong thời gian tới.