Vì sao phải tái cơ cấu ngành điện?

Phát triển thị trường điện cạnh tranh đòi hỏi cơ cấu ngành điện phải được điều chỉnh phù hợp với từng cấp độ thị trường. Khi cạnh tranh từng bước mở rộng từ phát điện sang bán buôn và bán lẻ, việc tách bạch chức năng, minh bạch chi phí và bảo đảm quyền tiếp cận lưới điện công bằng càng trở nên cấp thiết. Tái cơ cấu ngành điện vì vậy phải gắn với nâng cao hiệu quả vận hành, thu hút đầu tư và bảo đảm cung cấp điện an toàn, ổn định. Đây là điều kiện tiên quyết để hoàn thành và phát triển thị trường điện cạnh tranh an toàn, minh bạch, hiệu quả.

Thị trường điện cạnh tranh cần nền tảng cơ cấu phù hợp

Phát triển thị trường điện cạnh tranh là chủ trương xuyên suốt được xác định từ Luật Điện lực năm 2004 đến Luật Điện lực năm 2024 và Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Cụ thể, Nghị quyết 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị đặt yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, cơ cấu lại ngành điện, phát triển thị trường cạnh tranh, minh bạch và giữ sự kiểm soát của Nhà nước đối với hạ tầng năng lượng chiến lược. Đây là nền tảng để kết hợp đổi mới doanh nghiệp với hoàn thiện cơ cấu ngành.

Luật Điện lực năm 2024 quy định nguyên tắc tách bạch các hoạt động có tính độc quyền tự nhiên, độc quyền nhà nước với các hoạt động có tính cạnh tranh trong dây chuyền sản xuất điện năng để hình thành các đơn vị cung cấp dịch vụ hoạt động độc lập. Đồng thời, luật xác định tái cơ cấu ngành điện là một trong những điều kiện cần hoàn thành trước khi bắt đầu vận hành thị trường điện cạnh tranh các cấp độ.

Theo quy định của Luật Điện lực, Thủ tướng Chính phủ quy định lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh qua các cấp độ từ thị trường phát điện cạnh tranh, thị trường bán buôn điện cạnh tranh đến thị trường bán lẻ điện cạnh tranh bảo đảm tính khả thi và phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam; đồng thời quy định rõ nguyên tắc và yêu cầu thị trường vận hành công khai, minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, không phân biệt đối xử và gắn với cung cấp điện an toàn, ổn định, tin cậy và hiệu quả. Theo đó, phát triển thị trường điện cạnh tranh cần hướng tới các mục tiêu chính sau:

Thứ nhất, hình thành thị trường có nhiều bên bán, nhiều bên mua; từng bước tách bạch các hoạt động độc quyền tự nhiên với các hoạt động có khả năng cạnh tranh.

Thứ hai, nâng cao hiệu quả vận hành thông qua chào giá cạnh tranh và huy động nguồn điện theo nguyên tắc tối ưu chi phí đáp ứng nhu cầu phụ tải, có xét đến các ràng buộc kỹ thuật và an ninh hệ thống; góp phần đảm bảo cung cấp điện.

Thứ ba, hình thành tín hiệu giá phản ánh kịp thời quan hệ cung - cầu và chi phí biên của hệ thống, làm cơ sở cho các quyết định vận hành, mua bán điện; khuyến khích thu hút đầu tư đa dạng từ các thành phần kinh tế.

Thứ tư, phân bổ hợp lý hơn rủi ro giữa đơn vị phát điện, đơn vị mua điện và khách hàng, tạo môi trường minh bạch và bền vững cho đầu tư phát triển ngành điện; thúc đẩy nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Như vậy, để hình thành và vận hành thị trường điện cạnh tranh, cần đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau: Hệ thống văn bản pháp lý được xây dựng, hoàn thiện và ban hành; Thực hiện tái cơ cấu ngành điện phù hợp với cấp độ thị trường điện; Cơ sở hạ tầng và năng lực của các đơn vị bảo đảm đáp ứng yêu cầu.

Tổng kết sau hơn 14 năm vận hành thị trường điện cạnh tranh (phát điện cạnh tranh và bán buôn điện cạnh tranh), ngoài các kết quả tích cực đã đạt được thì một trong những nguyên nhân dẫn đến còn nhiều tồn tại, khó khăn đó chính là công tác tái cơ cấu còn chậm và chưa thực hiện đầy đủ theo Quyết định số 168/QĐ-TTg ngày 07 tháng 02 năm 2017 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án tái cơ cấu ngành điện giai đoạn 2016-2025.

Nghị quyết số 70-NQ/TW cũng đã chỉ rõ một trong những tồn tại là thị trường điện cạnh tranh còn nhiều hạn chế, đồng thời xác định nhiệm vụ, giải pháp về điện là “Đẩy mạnh cơ cấu lại ngành điện, tăng cường tính cạnh tranh, minh bạch và bền vững.”; ...; “Phát triển thị trường điện theo hướng tăng cường tính cạnh tranh, minh bạch, hiệu quả, đồng bộ với bảo đảm an ninh năng lượng; ….; “Xác định danh mục hạ tầng năng lượng dùng chung; xác định rõ hạ tầng năng lượng chiến lược phải do Nhà nước kiểm soát”.

Tách bạch các khâu, mở rộng quyền lựa chọn của khách hàng

Từ yêu cầu hoàn thiện thị trường điện, vấn đề đặt ra là tổ chức lại các khâu trong ngành để cạnh tranh thực chất, chi phí minh bạch và khách hàng từng bước có thêm quyền lựa chọn đơn vị cung cấp điện.

Do đó, trong giai đoạn tiếp theo, thị trường bán buôn điện cạnh tranh cần tiếp tục được hoàn thiện, đồng thời mở rộng cạnh tranh sang khâu bán lẻ, gắn với bảo đảm cung cấp điện an toàn, ổn định. Quá trình này sẽ từng bước thay đổi cơ chế giao dịch giữa khách hàng và đơn vị điện lực: từ mua điện theo giá bán lẻ do cơ quan có thẩm quyền quy định sang chủ động lựa chọn nhà cung cấp, đàm phán và thỏa thuận thương mại theo nguyên tắc thị trường, phù hợp với lộ trình triển khai.

Để đáp ứng cơ chế mới, cơ cấu tổ chức ngành điện cần được điều chỉnh, bảo đảm tách bạch và minh bạch các khoản chi phí cấu thành giá điện. Các chi phí truyền tải, phân phối, bán lẻ, điều độ hệ thống điện, điều hành giao dịch thị trường điện và quản lý ngành cần được phản ánh rõ ràng, cùng với chi phí kinh doanh, quản lý và lợi nhuận kỳ vọng. Tín hiệu giá trên thị trường điện giao ngay minh bạch, đáng tin cậy sẽ tạo cơ sở để bên bán và bên mua đàm phán, ký kết hợp đồng dài hạn, qua đó góp phần thu hút đầu tư phát triển nguồn điện từ các thành phần kinh tế.

Hiệu quả của thị trường bán buôn có tác động trực tiếp đến thị trường bán lẻ, bởi giá mua điện trên thị trường bán buôn là một yếu tố cấu thành chi phí đầu vào của đơn vị bán lẻ. Khi cạnh tranh mở rộng, số lượng chủ thể có nhu cầu sử dụng lưới điện truyền tải, phân phối cũng gia tăng. Vì vậy, hạ tầng lưới điện phải bảo đảm quyền tiếp cận công bằng, minh bạch và không phân biệt đối xử giữa các bên.

Những yêu cầu này đặt ra nhiệm vụ từng bước phân định rõ về tài chính, vận hành và pháp lý giữa các khâu độc quyền tự nhiên và các khâu có khả năng cạnh tranh. Theo đó, cơ cấu ngành điện cần chuyển dần từ mô hình độc quyền liên kết dọc sang mô hình tách bạch giữa điều độ hệ thống, đầu tư và quản lý vận hành lưới điện truyền tải, phân phối với phát điện, mua buôn và bán lẻ điện, phù hợp với yêu cầu phát triển thị trường điện và Luật Điện lực năm 2024.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy tái cơ cấu ngành điện là nền tảng để hình thành thị trường điện cạnh tranh. Theo kết quả tổng kết kinh nghiệm của 10 quốc gia có thị trường điện cạnh tranh phát triển, trong đó có Singapore và Philippines… cả 10 nước đều đã thực hiện ít nhất một hình thức tách bạch hoặc phân định lại chức năng giữa phát điện, truyền tải, vận hành hệ thống, phân phối và bán lẻ. Phát điện là khâu được tái cấu trúc đầu tiên và phổ biến nhất.

Đáng chú ý, tại 9 trong số 10 quốc gia được khảo sát, hoạt động truyền tải được tổ chức thành chức năng hoặc pháp nhân riêng so với phát điện và bán lẻ. Tại phần lớn các quốc gia có thị trường điện giao ngay cạnh tranh phát triển, tách bạch sở hữu truyền tải khỏi phát điện và bán lẻ là cách tiếp cận phổ biến nhằm bảo đảm tính độc lập của hạ tầng dùng chung và tạo điều kiện cho các chủ thể tham gia thị trường.

Bảo đảm đầu tư hạ tầng truyền tải, giữ vững an ninh năng lượng

Theo Bộ Công Thương, kết quả rà soát, đánh giá việc triển khai Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và nghiên cứu sửa đổi Luật Điện lực cho thấy tiến độ thực hiện quy hoạch còn chậm, công tác điều hành chưa thực sự thống nhất, đồng bộ. Những hạn chế này thể hiện rõ ở khâu truyền tải điện – hạ tầng năng lượng chiến lược quốc gia, đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn.

Với mức độ tăng trưởng sản lượng điện hằng năm khoảng 10%, tình hình cung ứng điện giai đoạn 2027-2030 và các năm sau đó sẽ đối mặt với nhiều căng thẳng, tiềm ẩn nguy cơ mất an ninh năng lượng. Từ thực tế đó cho thấy quy hoạch và chiến lược không thể thay thế quyền của chủ sở hữu. Khi Nhà nước phải điều tiết giá điện vì mục tiêu vĩ mô, khu vực tư nhân không thể tự động bảo đảm đầu tư đầy đủ các công trình theo yêu cầu quy hoạch, đòi hỏi Nhà nước phải có doanh nghiệp nhà nước làm lực lượng bảo đảm cuối cùng. Tuy nhiên, nếu Bộ Công Thương chịu trách nhiệm chính trị cuối cùng về cung ứng điện nhưng lại thiếu các công cụ quản lý trực tiếp đối với hạ tầng cốt lõi thì sẽ tạo ra khoảng cách lớn giữa trách nhiệm được giao và công cụ thực thi.

Thực tế tại Việt Nam, đến nay mới chỉ có đơn vị vận hành hệ thống điện và thị trường điện (NSMO) được tách khỏi EVN. Trong khi đó, EVN vẫn tham gia đồng thời các khâu có tính độc quyền tự nhiên như truyền tải, phân phối điện và các khâu có tính cạnh tranh như phát điện, mua buôn, bán lẻ điện.

Trong Đề án tái cơ cấu ngành điện phục vụ phát triển thị trường điện cạnh tranh các cấp độ tại Việt Nam, Bộ Công Thương đề xuất tách Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (EVNNPT) khỏi EVN và chuyển về Bộ Công Thương. Theo Bộ Công Thương, phương án này nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển thị trường điện cạnh tranh theo Luật Điện lực và Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị; đồng thời bảo đảm hạ tầng truyền tải chiến lược được đầu tư đi trước một bước, phục vụ an ninh hệ thống điện, tránh bị chi phối đơn thuần bởi mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn.

Đối với 5 tổng công ty điện lực, Đề án đề xuất tách khâu phân phối và khâu bán lẻ điện thành các đơn vị hạch toán độc lập trực thuộc từng tổng công ty, phù hợp với yêu cầu và tiến độ hình thành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.

Tái cơ cấu ngành điện là nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Hoàn thiện cơ cấu toàn ngành sẽ tạo điều kiện để các doanh nghiệp phát huy năng lực, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội. Qua đó, củng cố khả năng cung ứng điện, xây dựng hệ thống điện vận hành minh bạch, đáp ứng nhu cầu phát triển và các nhiệm vụ chiến lược của đất nước.