Chuyển từ dự báo hiện tượng sang cảnh báo tác động
Chiều 16/11, Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai phối hợp với Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, Báo Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo “Công nghệ mới ứng dụng trong dự báo, cảnh báo và phòng, chống thiên tai”.
Toàn cảnh Hội thảo.
Phát biểu tại hội thảo, TS. Cao Đức Phát, Chủ tịch Hội đồng quản lý Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai, nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ cảnh báo hiện tượng sang cảnh báo tác động. Thông tin cần cụ thể đến từng địa bàn, xác định nơi có nguy cơ ngập, xã có thể bị chia cắt, tuyến đường cần cấm và hộ dân cần sơ tán.
Thời gian qua, Quỹ đã phối hợp với các cơ quan chuyên môn, nhà khoa học triển khai thí điểm một số công nghệ số trong đo đạc, giám sát mưa, lũ, sạt lở đất; ứng dụng công nghệ cảnh báo theo thời gian thực và xây dựng hệ thống thông tin cảnh báo tại một số địa phương. Hội thảo là dịp đánh giá hiệu quả, khả năng nhân rộng các giải pháp này, nhất là những ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI).
Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, những năm gần đây, thiên tai diễn biến ngày càng bất thường. Nhiều cơn bão có cường độ mạnh, vượt xa nhận định ban đầu; mưa lớn cực đoan, lũ vượt mức lịch sử và sạt lở đất gây thiệt hại nghiêm trọng. Thực tế đó đòi hỏi thay đổi cách tiếp cận trong cả ba giai đoạn: phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả. Trong đó, phòng ngừa giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Muốn chủ động phòng ngừa phải có dự báo chính xác, kịp thời và thông tin đủ tin cậy để xây dựng phương án ứng phó.
Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp đề nghị tập trung đổi mới phương pháp dự báo theo hướng hiện đại, dựa trên dữ liệu; đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, AI và dữ liệu lớn, nhất là trong dự báo mưa lũ, sạt lở đất. Đáng chú ý, cần chuyển mạnh từ dự báo hiện tượng sang dự báo tác động. Không chỉ xác định nguy cơ mưa lớn, lũ mà phải làm rõ thiên tai sẽ ảnh hưởng đến khu vực nào, mức độ ra sao và người dân cần làm gì để ứng phó.
Cùng với đó, cần xây dựng, kết nối và khai thác hiệu quả hệ thống dữ liệu phục vụ dự báo, cảnh báo và chỉ đạo, điều hành. Hiện dữ liệu liên quan đến phòng, chống thiên tai còn phân tán tại nhiều cơ quan, đơn vị, cả khu vực nhà nước và doanh nghiệp. Việc tích hợp, chia sẻ và phân tích dữ liệu chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. "Cần sớm hình thành hệ thống dữ liệu đồng bộ, bản đồ số rủi ro thiên tai và nền tảng giám sát có khả năng tích hợp, tổng hợp, phân tích thông tin, cung cấp căn cứ tin cậy cho người có thẩm quyền ra quyết định", Thứ trưởng Hiệp nhấn mạnh.
Thực tế, dữ liệu dự báo hiện nay chưa thực sự trở thành căn cứ đủ mạnh cho một số quyết định quan trọng như vận hành hồ chứa, xả lũ. Những quyết định này vẫn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm và nhận định của người chỉ huy. Đây là khoảng trống cần được khắc phục bằng việc nâng cao chất lượng dữ liệu và năng lực phân tích. Một yêu cầu khác là bảo đảm thông tin cảnh báo đến đúng đối tượng, đúng thời điểm.
Theo Thứ trưởng Nguyễn Hoàng Hiệp, dự báo có thể chính xác, cảnh báo có thể được đưa ra sớm nhưng nếu người dân nhận thông tin muộn hoặc không tiếp nhận được thì hiệu quả phòng ngừa rất hạn chế. Công nghệ phải hỗ trợ truyền tin nhanh, chính xác đến từng khu vực, nhóm dân cư có nguy cơ; đồng thời gắn cảnh báo với phương án sơ tán và tổ chức lực lượng ứng phó tại chỗ.
Thứ trưởng cũng nhấn mạnh vai trò phối hợp giữa Nhà nước, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ. Nhà nước cần xác định nhu cầu, đặt hàng và tạo điều kiện để các giải pháp nghiên cứu được ứng dụng thực tế. Doanh nghiệp tham gia phát triển, hoàn thiện và duy trì sản phẩm, tránh tình trạng nghiên cứu chỉ dừng ở mô hình thí điểm hoặc kết thúc khi hết kinh phí hỗ trợ.
Kết nối dữ liệu từ cơ sở đến Trung ương
Theo ông Nguyễn Thành Phương, Trưởng phòng Quản lý rủi ro thiên tai cộng đồng và truyền thông, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, Việt Nam thường xuyên phải đối mặt với 21/22 loại hình thiên tai theo quy định của pháp luật. Trung bình mỗi năm, thiên tai làm khoảng 320 người chết và mất tích, gây thiệt hại kinh tế trên 45.000 tỷ đồng. Riêng năm 2025, tổng thiệt hại kinh tế gần 100.000 tỷ đồng.
Thực tế cho thấy, thiên tai ngày càng có tính cực đoan và thường diễn ra theo chuỗi. Năm 2024, bão Yagi khiến 345 người chết và mất tích, thiệt hại kinh tế khoảng 83.800 tỷ đồng. Năm 2025, Biển Đông ghi nhận 21 cơn bão và áp thấp nhiệt đới. Đặc biệt, đợt mưa lũ tại miền Trung tháng 11/2025 làm 153 người chết và mất tích, thiệt hại kinh tế trên 17.000 tỷ đồng.
Mặc dù công tác dự báo, cảnh báo và truyền tin đã có nhiều tiến bộ, việc tiếp nhận, xử lý thông tin tại cơ sở vẫn còn hạn chế. Bản tin chưa đủ chi tiết đến từng khu dân cư; tại vùng sâu, vùng xa, nhất là khi xảy ra chia cắt, thông tin có thể đến chậm hoặc không đến được người dân. Khoảng trống đáng chú ý là khâu chuyển thông tin cảnh báo thành hành động cụ thể như xác định địa điểm sơ tán, hỗ trợ người dân, cập nhật tình hình hiện trường và nhu cầu cứu trợ.
Tại hội thảo, Trung tâm Chính sách và Kỹ thuật phòng, chống thiên tai giới thiệu mô hình ứng dụng công nghệ thông tin trong cảnh báo sớm và ứng phó thiên tai dựa vào cộng đồng. Đáng chú ý là hệ thống giám sát thiên tai được triển khai thí điểm tại Hà Tĩnh, với sự phối hợp của Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai; Viện Địa công nghệ và Môi trường cùng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) giới thiệu giải pháp phát hiện, cảnh báo sớm nguy cơ trượt lở quy mô lớn trên đất dốc. Công ty CP Giải pháp thời tiết WeatherPlus trình bày nền tảng cảnh báo sớm lũ, ngập lụt hạ du, ứng dụng HydroNet tại Hà Tĩnh. Công ty Weathernews (Nhật Bản) giới thiệu ứng dụng AI trong dự báo và cảnh báo thiên tai.
Các giải pháp cho thấy tiềm năng ứng dụng công nghệ trong giám sát, phân tích và cảnh báo rủi ro. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần bảo đảm khả năng kết nối dữ liệu, phù hợp với điều kiện từng địa phương và có cơ chế vận hành lâu dài. Từ thực tiễn thiên tai ngày càng phức tạp, yêu cầu đặt ra không chỉ là nâng cao độ chính xác của dự báo mà còn phải rút ngắn khoảng cách từ cảnh báo đến hành động. Khi thông tin đến đúng người, đúng thời điểm và lực lượng tại chỗ đủ năng lực ứng phó, thiệt hại do thiên tai mới có thể được hạn chế hiệu quả.
Thiên tai ngày càng diễn biến cực đoan, bất thường, với nhiều loại hình xảy ra đồng thời hoặc nối tiếp. Thực tế này đòi hỏi chuyển mạnh sang quản trị rủi ro chủ động, phòng ngừa từ sớm, từ xa; đồng thời nâng cao năng lực cấp xã, gắn thông tin dự báo, cảnh báo với quyết định và hành động ứng phó tại cơ sở.