Từ chính sách đến hành động: Chìa khóa cho chuyển đổi xanh và mục tiêu Net Zero

Đây là nhấn mạnh của Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành tại Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu năm 2026 với chủ đề “Từ chính sách đến hành động” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND tỉnh Nghệ An tổ chức sáng 5/6.

Chính sách đã có, thách thức nằm ở khâu thực thi

Diễn đàn là hoạt động trọng tâm hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới (5/6), Ngày Đại dương thế giới (8/6), Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026.

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết thế giới đang phải đối mặt với những thách thức ngày càng nghiêm trọng từ biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, suy giảm đa dạng sinh học và cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên. Những thách thức này đang tác động trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế, an ninh năng lượng, an ninh lương thực và chất lượng sống của người dân. Trong bối cảnh đó, Chương trình Môi trường Liên hợp quốc lựa chọn chủ đề Ngày Môi trường thế giới năm 2026 là “Chung tay hành động vì khí hậu”, thể hiện yêu cầu cấp thiết phải chuyển từ cam kết sang hành động cụ thể.

Đối với Việt Nam, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu không chỉ là yêu cầu khách quan mà còn là lựa chọn chiến lược nhằm nâng cao chất lượng tăng trưởng, tăng sức chống chịu của nền kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Những năm qua, Việt Nam đã đạt nhiều kết quả quan trọng trong xây dựng và hoàn thiện thể chế, chính sách về môi trường và khí hậu. Hệ thống pháp luật từng bước được hoàn thiện, nhiều công cụ quản lý mới được triển khai như trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), thị trường carbon, kiểm kê khí nhà kính, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi xanh.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn triển khai vẫn còn không nhỏ. Nhiều chủ trương đúng đắn chưa phát huy đầy đủ hiệu quả do vướng mắc trong quá trình tổ chức thực hiện, nguồn lực hạn chế hoặc thiếu cơ chế phối hợp đồng bộ. “Đó cũng chính là lý do diễn đàn năm nay lựa chọn chủ đề ‘Từ chính sách đến hành động’”, Thứ trưởng nhấn mạnh.

Theo Thứ trưởng Lê Công Thành, một trong những vấn đề cần được nhận diện đầy đủ hiện nay là tình trạng ô nhiễm môi trường, đặc biệt là ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn và các khu vực tập trung hoạt động công nghiệp. Đây không còn là vấn đề riêng của ngành môi trường mà đã trở thành bài toán phát triển, liên quan trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng, chất lượng nguồn nhân lực, khả năng thu hút đầu tư và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Trong những năm gần đây, nhiều đô thị lớn liên tục ghi nhận chỉ số chất lượng không khí ở mức đáng lo ngại. Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh, sự gia tăng phương tiện giao thông, hoạt động xây dựng và sản xuất công nghiệp đang tạo áp lực ngày càng lớn lên môi trường không khí. Vì vậy, cần có cách tiếp cận tổng thể, liên ngành và dựa trên cơ sở khoa học để kiểm soát hiệu quả các nguồn phát thải. Các giải pháp được đặt ra bao gồm quy hoạch đô thị xanh, phát triển giao thông công cộng và giao thông sạch, kiểm soát phát thải công nghiệp, chuyển đổi năng lượng theo hướng ít carbon, tăng cường hệ thống quan trắc và cảnh báo môi trường.

Bên cạnh đó, việc thay đổi hành vi sản xuất và tiêu dùng theo hướng xanh hơn cũng được xem là yếu tố quan trọng nhằm giảm áp lực lên môi trường trong dài hạn. Theo ông Lê Công Thành, việc bảo vệ môi trường cần được nhìn nhận như một bộ phận của an ninh quốc gia và an ninh con người, phù hợp với tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong bài viết "Vì một nền văn minh sinh thái, một Việt Nam xanh và một đại dương hoà bình, bền vững".

Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang nghiên cứu sửa đổi luật nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển mới của đất nước, đồng thời hoàn thiện hành lang pháp lý cho chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, quản lý phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon trong nước. Theo Thứ trưởng Lê Công Thành, quá trình sửa đổi luật cần tập trung vào việc đổi mới phương thức quản lý theo hướng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên quản trị rủi ro. Cùng với đó là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương nhưng phải gắn với cơ chế giám sát hiệu quả dựa trên dữ liệu số và dữ liệu thời gian thực.

Việc ứng dụng công nghệ số trong quản lý môi trường được đánh giá là xu hướng tất yếu, giúp nâng cao tính minh bạch, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và tăng hiệu quả giám sát của cơ quan quản lý. Do đó, việc tập trung trao đổi về những cơ chế cần thiết để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, thị trường carbon, tín chỉ carbon và các mô hình sản xuất xanh, qua đó tạo động lực mới cho tăng trưởng kinh tế là vấn đề cần được quan tâm.

Net Zero không thể thiếu vai trò của doanh nghiệp

Một trong những nội dung trọng tâm của diễn đàn là tìm kiếm giải pháp thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Theo Thứ trưởng Lê Công Thành, để đạt mục tiêu này cần làm rõ vai trò, trách nhiệm và cơ chế phối hợp giữa Nhà nước, chính quyền địa phương, doanh nghiệp, các tổ chức tài chính, giới khoa học và người dân. Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò đặc biệt quan trọng bởi đây là chủ thể trực tiếp tạo ra giá trị gia tăng, đồng thời cũng là nguồn phát thải chính trong nhiều lĩnh vực sản xuất.

Việc đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, chuyển đổi sang nhiên liệu sạch, áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn và tham gia thị trường carbon sẽ quyết định thành công của quá trình chuyển đổi xanh. Bên cạnh đó, các cơ chế tài chính xanh, tín dụng xanh và các nguồn vốn quốc tế cần được khai thác hiệu quả nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, tham gia quá trình giảm phát thải.

Phát biểu tại diễn đàn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An Nguyễn Văn Đệ cho biết, địa phương đang đối mặt với nhiều áp lực môi trường khi lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh đạt gần 1.918 tấn/ngày. Nguy cơ ô nhiễm từ hoạt động công nghiệp, giao thông và xây dựng cũng ngày càng gia tăng.

Tuy nhiên, Nghệ An kiên định quan điểm không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế. Thời gian tới, Nghệ An xác định ưu tiên tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về môi trường và khí hậu; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm của chính quyền cơ sở; tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về môi trường.

Theo các chuyên gia, để hiện thực hóa mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, điều quan trọng không chỉ là xây dựng thêm các chính sách mới mà còn phải thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và hành động. Chỉ khi các cam kết được chuyển hóa thành những giải pháp cụ thể, được thực thi hiệu quả ở từng địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng, quá trình chuyển đổi xanh mới thực sự tạo ra những thay đổi bền vững cho nền kinh tế và môi trường.

Diễn đàn tập trung thảo luận năm nhóm vấn đề lớn gồm: hoàn thiện thể chế, chính sách môi trường và khí hậu; kiểm soát ô nhiễm không khí; giảm phát thải khí nhà kính; tăng cường phối hợp giữa các chủ thể; và chia sẻ kinh nghiệm, mô hình hiệu quả trong chuyển đổi xanh.

Thông điệp xuyên suốt của diễn đàn là bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu không chỉ là thách thức mà còn là cơ hội để Việt Nam đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế và hướng tới phát triển bền vững. Muốn vậy, quá trình chuyển đổi phải bắt đầu từ việc thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và hành động thực tiễn.