TS. Lê Đăng Doanh: Phát triển xe điện, hạ tầng phải đi trước một bước

Tối thiểu 50% phương tiện công cộng tại các thành phố chuyển sang xe điện

Chỉ thị 09-CT/TTg của Chính phủ về tăng cường thực hiện tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện ban hành vào tháng 3/2026 đặt mục tiêu đến năm 2030, tối thiểu 50% phương tiện công cộng tại các thành phố chuyển sang dùng xe điện. Để tìm hiểu rõ hơn về mục tiêu này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với TS. Lê Đăng Doanh - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý Kinh tế Trung ương.

- Thưa ông, một trong những điểm nhấn quan trọng được Thủ tướng Chính phủ nêu ra tại Chỉ thị 09-CT/TTg đó là, phấn đấu đến năm 2030, tối thiểu 50% phương tiện công cộng tại các thành phố chuyển sang dùng xe điện. Ông đánh giá thế nào về mục tiêu này?

TS. Lê Đăng Doanh: Chỉ thị 09 cho thấy một cách tiếp cận rất rõ ràng và kịp thời của Chính phủ trước những biến động phức tạp của thị trường năng lượng toàn cầu. Khi nguồn cung dầu mỏ, khí đốt bị gián đoạn và giá năng lượng biến động, việc nhấn mạnh tiết kiệm năng lượng và chuyển dịch sang các dạng năng lượng mới là lựa chọn mang tính chiến lược.

Điểm đáng chú ý là, chỉ thị đã đặt phát triển giao thông điện trong mối liên hệ chặt chẽ với bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Đây không chỉ là câu chuyện môi trường hay xu hướng công nghệ, mà là bài toán giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu, nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế và đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia.

Chỉ thị cũng đưa ra các mục tiêu khá cụ thể, như giảm tiêu hao năng lượng trên GDP, tiết kiệm điện hàng năm, hay chuyển đổi tối thiểu 50% phương tiện công cộng tại đô thị sang xe điện. Quan trọng hơn, các giải pháp được thiết kế đồng bộ, từ hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng, thúc đẩy công nghệ đến cơ chế tài chính. Điều này cho thấy quyết tâm không chỉ dừng ở định hướng, mà hướng tới triển khai trong thực tế trong giai đoạn tới.

Xu hướng chuyển dịch từ xe xăng sang xe điện đang tích cực

- Theo quan sát của ông, xu hướng sử dụng xe điện tại Việt Nam hiện nay đang diễn ra thế nào?

TS. Lê Đăng Doanh: Xu hướng chuyển sang xe điện ở Việt Nam đã bắt đầu hình thành và có những điều kiện thuận lợi để tăng tốc. Tham gia giao thông thời gian gần đây tôi cũng nhận thấy, người tiêu dùng đang bắt đầu xu hướng chuyển dịch từ xe điện sang xe xăng.

Xu hướng này ngoài xuất phát từ áp lực về chi phí năng lượng tăng, khiến người tiêu dùng quan tâm nhiều hơn đến xe điện, với chi phí vận hành thấp hơn, đang trở thành một lựa chọn đáng cân nhắc, đặc biệt trong bối cảnh giá xăng dầu thế giới còn nhiều biến động.

Bên cạnh đó, định hướng chính sách đã rõ ràng hơn. Tại Chỉ thị 09-CT/TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành mới đây không chỉ khuyến khích sử dụng xe điện mà còn đặt ra yêu cầu phát triển hạ tầng sạc, hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật, cũng như xây dựng các cơ chế hỗ trợ. Đây là những yếu tố nền tảng để thị trường xe điện phát triển bền vững, thay vì tăng trưởng tự phát.

Ngoài ra, sự tham gia của doanh nghiệp trong việc phát triển sản phẩm, công nghệ và hệ sinh thái dịch vụ cũng đang tạo lực đẩy đáng kể cho thị trường xe điện Việt Nam thời gian gần đây. Tuy nhiên, cần nhìn nhận thực tế rằng quá trình chuyển dịch từ xe xăng sang xe điện vẫn ở giai đoạn đầu, quy mô còn hạn chế và chưa đồng đều giữa các khu vực. Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay vẫn là niềm tin của người tiêu dùng, mà điều này lại phụ thuộc rất nhiều vào mức độ sẵn sàng của hệ thống hạ tầng và và các nhà cung ứng dịch vụ hỗ trợ.

- Để đón đầu xu hướng chuyển dịch từ xe xăng sang xe điện, Việt Nam cần chuẩn bị hạ tầng theo hướng nào, thưa ông?

TS. Lê Đăng Doanh: Nếu coi chuyển dịch từ xe xăng sang xe điện là xu hướng tất yếu, thì hạ tầng phải đi trước một bước, nếu không sẽ trở thành điểm nghẽn của toàn bộ quá trình. Thực tế cho thấy, tại các thành phố lớn như TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội, nhiều trạm sạc xe điện đã được lắp đặt để người dân thuận tiện trong quá trình chuyển từ xe xăng sang xe điện. Tại Hà Nội, lộ trình hạn chế xe xăng trên một số tuyến phố cũng đã được thực hiện, nhằm thúc đẩy xu hướng chuyển dịch sang xe điện.

Tại Chỉ thị 09-CT/TTg cũng đã nhấn mạnh, yêu cầu đầu tiên để người dân dịch chuyển sang xe điện đó là phát triển hệ thống trạm sạc và hoàn thiện tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan. Nhưng điều quan trọng theo tôi, đó là phải có quy hoạch tổng thể, bảo đảm độ phủ đủ rộng và phân bố hợp lý, không chỉ ở các đô thị lớn mà cả trên các trục giao thông liên vùng. Nếu người sử dụng còn lo ngại về việc “hết pin giữa đường”, thì rất khó để thúc đẩy chuyển đổi.

Thứ hai là đảm bảo năng lực của hệ thống điện. Khi số lượng xe điện tăng nhanh, nhu cầu phụ tải sẽ gia tăng đáng kể. Vì vậy, cần phát triển lưới điện thông minh, có khả năng điều tiết phụ tải, kết hợp với các giải pháp lưu trữ năng lượng như pin lưu trữ để giảm áp lực cho hệ thống. Việc khuyến khích điện mặt trời mái nhà, điện gió như Chỉ thị 09-CT/TTg đề cập cũng là một hướng đi cần thiết để bổ sung nguồn cung.

Thứ ba là tích hợp hạ tầng trong quy hoạch đô thị và xây dựng. Việc bố trí trạm sạc trong các khu đô thị, bãi đỗ xe, trung tâm thương mại cần được coi là yêu cầu bắt buộc ngay từ khâu thiết kế. Nếu không làm từ sớm, chi phí điều chỉnh về sau sẽ rất lớn.

Ngoài ra, không thể tách rời hạ tầng kỹ thuật với hệ sinh thái đi kèm. Cần phát triển công nghiệp hỗ trợ cho xe điện, đặc biệt là công nghệ pin, thiết bị sạc; đồng thời xây dựng cơ chế tài chính đủ hấp dẫn để thu hút doanh nghiệp đầu tư. Một yếu tố quan trọng khác là hệ thống thu hồi, tái chế pin, nhằm bảo đảm quá trình phát triển không tạo ra áp lực đối với môi trường.

Có thể nói, chuyển đổi từ xe xăng sang xe điện không chỉ là thay đổi phương tiện giao thông, mà là một quá trình chuyển dịch toàn diện của hệ thống năng lượng và hạ tầng. Nếu chuẩn bị tốt, đây sẽ là cơ hội để Việt Nam vừa bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, vừa thúc đẩy tăng trưởng theo hướng xanh và bền vững, hướng đến mục tiêu Net Zero bằng 0 vào năm 2050 như Thủ tướng Chính phủ đã cam kết.

Xin cảm ơn ông!

Chỉ thị 09-CT/TTg của Thủ tướng Chính phủ yêu cầu Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với các đơn vị liên quan xây dựng, quy chuẩn kỹ thuật an toàn, tiêu chuẩn hiệu suất năng lượng cho thiết bị sạc, trạm sạc, hệ thống điện cho trạm sạc, hoàn thành trong quý III/2026. Đồng thời, đẩy mạnh sử dụng xăng sinh học (E10), rà soát các điều kiện để sớm triển khai lộ trình chuyển đổi sang nhiên liệu sinh học (E10) trong tháng 4/2026 để góp phần giảm 10% lượng tiêu thụ xăng khoáng. Hỗ trợ, tạo điều kiện cho doanh nghiệp trong nước phát triển công nghiệp hỗ trợ để cung ứng cho ngành công nghiệp xe điện.