Tiết kiệm năng lượng để giảm áp lực mùa nóng

- Từ góc nhìn chuyên gia, ông đánh giá thế nào về bức tranh cung cấp điện của Việt Nam hiện nay, đặc biệt trong bối cảnh nắng nóng, nhu cầu điện tăng nhanh và chịu tác động từ các yếu tố bên ngoài như biến động thị trường năng lượng, địa chính trị toàn cầu?

Ông Hà Đăng Sơn: Có thể thấy, nhu cầu điện hiện nay đang nằm giữa kịch bản cơ sở và kịch bản nhu cầu điện tăng cao mà Bộ Công Thương đã xây dựng. Theo Báo cáo của Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO), quy mô hệ thống điện của Việt Nam hiện khoảng 95.000 - 96.000 MW, trong đó hơn một nửa công suất nguồn điện đến từ thủy điện và năng lượng tái tạo, thủy điện chiếm khoảng 26% và các nguồn điện tái tạo như điện gió, điện mặt trời khoảng 27%.

Tuy nhiên, nếu nhìn vào quy mô cỡ khoảng 1/4 công suất hệ thống thì đây là những nguồn điện phụ thuộc vào điều kiện thời tiết như điện gió, điện mặt trời, dẫn tới khả năng cung ứng điện cũng bị ảnh hưởng. Trong bối cảnh nhiệt độ tăng cao, hiệu suất của các dự án điện mặt trời có thể giảm, trong khi vào giai đoạn nắng nóng nhất thì sản lượng điện gió lại thường ở mức thấp, dẫn tới việc điều hành, tính toán nguồn cung ứng điện trở nên khó khăn hơn.

Ngoài ra, về mặt thời tiết, năm 2026 cũng là một năm rất thách thức so với năm 2025, bởi đây là là giai đoạn chuyển từ La Nina sang El Nino. Bắt đầu từ tháng 7, các tác động của hiện tượng El Nino sẽ trở nên rõ nét và cực đoan hơn. Theo thông tin từ Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, tháng 5 và tháng 6 có những thời điểm nắng nóng, nhưng thách thức lớn đối với hệ thống điện Việt Nam sẽ từ tháng 7 trở đi - thời điểm bước vào cao điểm mùa hè, khi nhu cầu tiêu thụ điện của người dân và doanh nghiệp tăng mạnh.

Nhìn lại tình hình tổng thể của thế giới có thể thấy, nguồn cung năng lượng cũng phụ thuộc nhiều vào nguồn nhiên liệu nhập khẩu, đặc biệt là từ khu vực Trung Đông. Tuy nhiên, may mắn là vào tháng 3/2026, chúng ta đã có một chuyến tàu chở khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) cập cảng để cung ứng cho khu vực miền Nam. Đây là yếu tố quan trọng để bảo đảm nguồn cung cho điện khí. Bởi trong những giai đoạn cần có sự điều độ linh hoạt của hệ thống điện thì điện khí cũng như thủy điện là hai nguồn điện rất quan trọng.

Đối với nguồn cung than, ngay từ đầu năm, các tổng công ty phát điện đã chuẩn bị hợp đồng, chủ động nhập khẩu nguồn than để sẵn sàng ứng phó cho mùa nóng. Tuy nhiên, thách thức là bên cạnh giá nhiên liệu như dầu nhiệt hay dầu thô biến động mạnh thì LNG có sự phân bố không đồng đều về nguồn cung. Điều này đòi hỏi sự linh hoạt trong điều hành của Chính phủ và cơ quan chức năng để có nguồn cung nhiên liệu kịp thời cho mùa nóng sắp tới.

- Vào các tháng hè, hóa đơn tiền điện “đến hẹn lại lên” tăng cao so với các tháng còn lại, đâu là nguyên nhân chính của tình trạng này, thưa ông?

Ông Hà Đăng Sơn: Câu chuyện về hóa đơn tiền điện là câu chuyện mà năm nào đến mùa nóng chúng ta cũng phải trao đổi. Tuy nhiên, cũng cần xem lại chính các vấn đề nội tại của các thiết bị tiêu thụ điện trong gia đình. Trong đó, trước hết là vấn đề kiểm tra, bảo dưỡng thiết bị. Ngoài việc kiểm tra đường dây đấu nối từ công tơ vào hệ thống điện trong gia đình thì còn nhiều vấn đề tiềm ẩn khác.

Ví dụ như điều hòa không khí là thiết bị sử dụng điện chiếm tỷ trọng rất lớn trong hóa đơn tiền điện. Tuy nhiên, rất nhiều hộ gia đình sử dụng điều hòa nhưng không thực hiện quy trình bảo trì, bảo dưỡng thiết bị, dẫn tới hệ thống trao đổi nhiệt của dàn lạnh, dàn nóng bị bám bụi bẩn. Khi đó, điều hòa vẫn chạy nhưng luồng không khí lưu thông qua dàn lạnh bị hạn chế, dẫn tới làm mát kém, người dùng lại tiếp tục hạ nhiệt độ xuống hoặc tăng tốc độ quạt nhưng hiệu quả không cao.

Qua đó có thể thấy, việc kém bảo trì, bảo dưỡng, thiếu ga lạnh... ở điều hòa dẫn tới điều hòa không mát, làm tổn thất điện năng và ảnh hưởng đến tuổi thọ thiết bị. Qua khảo sát cho thấy, hầu như doanh nghiệp cũng như các hộ gia đình đều mắc lỗi tương tự. Dẫn đến càng chạy điều hòa thì hóa đơn tiền điện càng tăng và số lượng phản ánh, khiếu nại với ngành điện vào mùa cao điểm nắng nóng cũng tăng lên.

Sử dụng năng lượng hiệu quả để giảm chi phí

- Từ kinh nghiệm quốc tế, xin ông chia sẻ các mô hình hiệu quả trong quản lý nhu cầu điện, điều chỉnh phụ tải và sử dụng điện tiết kiệm có thể áp dụng tại Việt Nam?

Ông Hà Đăng Sơn: Kinh nghiệm quốc tế đã có rất nhiều câu chuyện thành công trong các cơ chế, chính sách về quản lý nhu cầu điện và điều chỉnh phụ tải. Trong đó, giá điện được tính theo các khung giờ khác nhau. Việt Nam đã triển khai từ lâu đối với doanh nghiệp theo ba khung giờ: cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường.

Ở các quốc gia khác, người ta còn áp dụng cơ chế giá điện cho cả hộ gia đình. Tuy nhiên, nếu nhìn vào tình hình thực tiễn của Việt Nam hiện nay thì điều này không dễ thực hiện, bởi rất khó để điều chỉnh hành vi và dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện của các hộ gia đình, nhất là vào buổi tối - thời điểm sinh hoạt và học tập.

Liên quan đến áp dụng cơ chế giá điện hai thành phần, vừa qua Bộ Công Thương và Tập đoàn Điện lực Việt Nam đã tiến hành tính toán thử nghiệm, thí điểm mang tính mô phỏng và nhận thấy có một nhóm khách hàng doanh nghiệp được hưởng lợi. Tuy nhiên, một số doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp công nghiệp nặng, lại bị ảnh hưởng đáng kể do đặc thù sản xuất khiến việc điều chỉnh công suất không đơn giản. Vì vậy, cần tiếp tục nghiên cứu để bảo đảm hài hòa lợi ích giữa doanh nghiệp và đơn vị cung ứng điện.

Về kinh nghiệm sử dụng điện hiệu quả, vừa qua tôi được tiếp cận với thông tin về các giải pháp tối ưu hóa năng lượng của Nhật Bản. Trong đó có hai mô hình tiêu biểu. Một tòa nhà thương mại của Nhật Bản được trao giải thưởng về sử dụng năng lượng hiệu quả nhờ công nghệ thông gió và điều hòa không khí vào năm 2022; còn Tòa thị chính Tokyo được trao giải thưởng về áp dụng công nghệ làm mát và điều hòa không khí hiệu năng cao vào năm 2025.

Các giải pháp được áp dụng bao gồm thiết kế kiến trúc tối ưu, thu hồi nhiệt trong hệ thống làm mát, lắp đặt hệ thống rèm che nắng tự động, sử dụng kính phản xạ nhiệt để giảm bức xạ nhiệt và tiết kiệm điện, áp dụng hệ thống tích trữ lạnh để vận hành hệ thống làm mát trong các giờ cao điểm.

Cuối cùng, họ kết hợp điện mặt trời mái nhà tương tự như tinh thần Chỉ thị số 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ và điều chỉnh nhiệt độ điều hòa lên 26 độ C thay vì 24 độ C như trước đây. Điều này mang lại hiệu quả tiết kiệm điện rất cao. Với những giải pháp trên, cường độ sử dụng năng lượng của các công trình này có thể giảm tới 44% so với công trình tham chiếu được thiết kế theo tiêu chuẩn hiệu quả năng lượng ASHRAE 90.1-2007.

- Ông đánh giá như thế nào về hiệu quả các giải pháp sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả mà Việt Nam đã thực hiện trong thời gian qua để giảm chi phí và hóa đơn tiền điện?

Ông Hà Đăng Sơn: Trong giai đoạn vừa qua, nhìn vào những kết quả thực hiện của Bộ Công Thương và các bộ, ngành có thể thấy Việt Nam là một trong những quốc gia triển khai khá tốt các chương trình sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, đặc biệt là tiết kiệm điện.

Trong một số cuộc họp của khu vực ASEAN về đánh giá hiệu quả sử dụng năng lượng, Việt Nam luôn được ghi nhận là một trong những quốc gia đi đầu về triển khai hiệu quả năng lượng, nhất là liên quan đến lĩnh vực làm lạnh và điều hòa không khí.

Liên quan đến vấn đề dán nhãn năng lượng và quy định mức sử dụng năng lượng tối thiểu, đây là thách thức không nhỏ đối với nền kinh tế bởi việc thay thế các trang thiết bị đòi hỏi doanh nghiệp phải đầu tư nguồn lực tương đối lớn. Những giải pháp có chi phí thấp và thời gian hoàn vốn ngắn về cơ bản đã được triển khai trong giai đoạn trước. Hiện nay, yêu cầu đặt ra là phải chuyển sang các giải pháp cốt lõi hơn về thiết kế, ứng dụng thiết bị thông minh, tích hợp công nghệ mới và thay đổi bản chất công nghệ sản xuất của doanh nghiệp.

Tất cả những yêu cầu đó đòi hỏi phải có sự đồng hành của Nhà nước cùng với doanh nghiệp, đặc biệt là trong việc tiếp cận vốn với lãi suất phù hợp cũng như các cơ chế, chính sách hỗ trợ hiệu quả.

- Xin cảm ơn ông!