Tin Khu Vực 
Ảnh vệ tinh bị chỉnh sửa bằng AI
Hàng loạt hình ảnh vệ tinh đã được tạo ra hoặc can thiệp bằng trí tuệ nhân tạo (AI) đã lan truyền mạnh trên mạng xã hội vào cuối tuần qua, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ công nghệ này bị lợi dụng để phát tán thông tin sai lệch trong bối cảnh tình hình xung đột tại Trung Đông leo thang.
Trong số đó có một bức ảnh về tình hình Trung Đông được chia sẻ rộng rãi trên nền tảng mạng xã hội X, được cho là thể hiện thiệt hại đối với một hệ thống radar của Mỹ tại Qatar sau một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái. Hình ảnh này nhanh chóng thu hút lượng lớn tương tác và được lan truyền trên nhiều tài khoản cũng như nền tảng khác nhau.
Financial Times phân biệt các hình ảnh thực (bên trái) và hình ảnh do AI tạo (bên phải). Ảnh: FT
Phân tích của Financial Times (FT) cho thấy đây thực chất là hình ảnh đã bị AI chỉnh sửa từ một khu vực tại Bahrain. Các video được FT xác minh cho thấy có nhiều đòn tấn công diễn ra gần hệ thống radar và ảnh vệ tinh do Planet Labs chụp ngày 1/3 xác nhận địa điểm này đã bị hư hại. Tuy nhiên, bức ảnh lan truyền trên mạng lại xuất hiện nhiều dấu hiệu bất thường.
Cụ thể, các phương tiện xuất hiện trong bức ảnh "trước đó" chụp hơn một năm trước vẫn ở nguyên vị trí trong phiên bản được cho là “sau tấn công”. Bóng đổ trong hai hình ảnh có cùng góc chiếu gần như trùng khớp tuyệt đối. Một số chi tiết kết cấu của tòa nhà bị thay đổi theo cách không phù hợp với thực tế. Dữ liệu ảnh vệ tinh lịch sử cho thấy khu vực này không ghi nhận biến động kết cấu trong nhiều năm.
Tính đến thời điểm bài báo được công bố, riêng một bài đăng chứa hình ảnh này đã đạt gần một triệu lượt xem, được chia sẻ hàng nghìn lần và vẫn tồn tại trực tuyến hơn 48 giờ sau khi xuất hiện. FT cũng ghi nhận hình ảnh tiếp tục được phát tán trên nhiều trang web và nền tảng mạng xã hội khác.
Diễn biến này phản ánh sự chuyển dịch rõ nét trong chiến tranh thông tin. Công nghệ AI tạo sinh giúp việc tạo ra bằng chứng hình ảnh có vẻ xác thực trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết, đồng thời khiến công chúng gặp khó khăn hơn trong việc phân biệt giữa tư liệu thực và nội dung bị thao túng.
Trước làn sóng nội dung giả gia tăng, Giám đốc sản phẩm của mạng xã hội X, Nikita Bier, cho biết nền tảng sẽ siết chặt kiểm soát các nội dung do AI tạo ra. Theo đó, người dùng chia sẻ nội dung mà không công bố rõ ràng nguồn gốc có thể bị cấm kiếm tiền trong 90 ngày và các trường hợp tái phạm sẽ đối mặt với nguy cơ đình chỉ tài khoản vĩnh viễn.
Cảnh giác cao trước các thông tin liên quan đến cuộc xung đột
Brady Africk, nhà nghiên cứu tình báo nguồn mở độc lập và Giám đốc quan hệ truyền thông tại American Enterprise Institute, nhận định rằng công chúng thường tin tưởng ảnh vệ tinh như một nguồn thông tin đáng tin cậy do tính phức tạp của công nghệ thu thập dữ liệu.
"Ảnh vệ tinh có thể bị thao túng giống như bất kỳ hình ảnh nào khác. AI khiến việc đó trở nên dễ dàng hơn rất nhiều và tạo ra mối đe dọa đáng kể đối với những người tìm kiếm thông tin trực tuyến", ông Brady Africk thông tin. Đồng thời nhận định sự cải tiến nhanh chóng của các mô hình AI có thể khiến hình ảnh giả trong các cuộc xung đột tương lai ngày càng khó phát hiện.
Ông Henk van Ess, chuyên gia về phương pháp nghiên cứu trực tuyến và tác giả bản tin Digital Digging, cho rằng việc phát hiện ảnh vệ tinh bị chỉnh sửa khó hơn nhiều so với deepfake về con người do thiếu các "dấu hiệu sinh trắc học".
"Với khuôn mặt, bạn có thể tìm các biểu hiện chớp mắt bất thường, kết cấu da không tự nhiên hay chi tiết méo mó. Nhưng với ảnh vệ tinh, bạn nhìn vào tòa nhà, đường sá, địa hình, những thứ không có các tín hiệu sinh học để đối chiếu. Phần lớn mọi người cũng không biết một ảnh vệ tinh chân thực từ một cảm biến cụ thể ở độ phân giải nhất định sẽ trông như thế nào", ông Henk van Ess nhận đinh.
Theo ông Henk van Ess, sự thay đổi quan trọng nằm ở việc rào cản kỹ thuật đã giảm mạnh. "Trước đây, việc làm giả ảnh vệ tinh có thể đòi hỏi nguồn lực của một cơ quan tình báo với kỹ năng xử lý hình ảnh chuyên sâu. Giờ đây, bất kỳ ai có quyền truy cập vào các công cụ AI miễn phí đều có thể tạo ra nội dung đủ thuyết phục để đánh lừa người xem thông thường, thậm chí tác động tới thị trường", ông Henk van Ess cho biết.
Một hình ảnh khác được lan truyền rộng rãi dường như là phiên bản nâng cấp độ phân giải và tô màu từ ảnh đen trắng do Airbus chụp. Tuy chưa rõ nguồn gốc bản chỉnh sửa, bức ảnh có gắn watermark của MizarVision - một công ty khởi nghiệp không gian từng công bố nhiều ảnh vệ tinh về hoạt động quân sự tại Trung Đông trong thời gian gần đây. Tuy nhiên, hình ảnh này không xuất hiện trên các kênh chính thức của doanh nghiệp.
Theo Bo Zhao, giáo sư địa lý số tại Đại học Washington, việc thêm màu bằng AI có thể âm thầm làm thay đổi cách người xem cảm nhận hiện trường. Ảnh đen trắng không thể hiện rõ chi tiết và khác biệt trên mặt đất. Khi thêm màu sắc, người xem dễ phân biệt hơn, nhưng điều đó cũng có thể tạo ra những khác biệt chỉ tồn tại trong nhận thức.
Ngoài ra, các nội dung do AI tạo ra khác cũng được chia sẻ rộng rãi, bao gồm hình ảnh được cho là thể hiện thiệt hại tại một căn cứ Mỹ gần Erbil, Iraq, với đám cháy lớn và cột khói dày đặc. So sánh với các hình ảnh gần đây tại địa điểm này cho thấy nhiều điểm bất nhất về cấu trúc.
Một bài đăng khác tuyên bố thể hiện thi thể Lãnh tụ Tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei được đưa ra khỏi đống đổ nát cũng xuất hiện trên mạng, song chưa được xác minh và có dấu hiệu được tạo bằng AI.
Xung đột tại Trung Đông không phải trường hợp đầu tiên AI bị lợi dụng để phát tán thông tin sai lệch. Trước đó đã có báo cáo về ảnh vệ tinh giả sau cuộc xung đột tại châu Á năm ngoái, cũng như các cáo buộc tương tự trong chiến sự Nga-Ukraine.
Theo giới chuyên gia, giải pháp quan trọng nằm ở việc nâng cao nhận thức. Đây phần lớn là vấn đề giáo dục và hiểu biết. Càng nhiều người nhận thức được cách truyền thông số có thể bị thao túng, nguy cơ bị đánh lừa càng giảm. Công chúng cần chủ động tìm đến các nguồn tin đáng tin cậy, hoạt động minh bạch và có trách nhiệm.