Thị trường carbon: Việt Nam có lợi thế gì trong cuộc chơi mới?

Tại Tuần lễ Hội nghị Trao đổi về chính sách và phát triển các công cụ tài chính do Cơ quan điều hành Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam tại TP. Đà Nẵng (VIFC-ĐN) phối hợp với Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) tổ chức tại TP. Đà Nẵng, trong 2 ngày 10 và 11/9, các chuyên gia tài chính trong nước và thế giới đã thảo luận chuyên sâu về thị trường carbon toàn cầu, tính toàn vẹn của tín chỉ carbon, sàn giao dịch thị trường carbon và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.

Việt Nam có lợi thế phát triển nguồn cung tín chỉ carbon dựa vào thiên nhiên

Theo ông Diego Soto-Eisenberg (Đại học Washington, Hoa Kỳ), với việc sở hữu 14,8 triệu hec-ta rừng, tỷ lệ bao phủ khoảng 42% diện tích cả nước, hơn 200.000 hec-ta rừng ngập mặn và mỗi năm rừng Việt Nam hấp thụ khoảng 70 triệu tấn CO2, cùng mục tiêu đến năm 2030 có 1 triệu hec-ta lúa phát thải thấp tại đồng bằng sông Cửu Long, Việt Nam là một bên bán lớn trong thị trường carbon với loại hình tín chỉ carbon dựa vào thiên nhiên. Ông Diego Soto-Eisenberg cho hay, trong khi thị trường tự nguyện toàn cầu có xu hướng thu hẹp, nhu cầu đối với các tín chỉ loại bỏ carbon dựa vào thiên nhiên, có tính toàn vẹn cao và thời hạn dài vẫn tăng trưởng, đây chính là hạng mục mà Việt Nam có năng lực cung ứng quy mô lớn.

Ông Diego Soto-Eisenberg cũng cho biết thêm, Việt Nam có thể tham gia đồng thời cả thị trường bắt buộc và thị trường tự nguyện. Trong khi sàn giao dịch thí điểm (thuộc thị trường bắt buộc) phục vụ các cơ sở công nghiệp nội địa, thì thị trường tự nguyện lại mang về nguồn ngoại tệ quan trọng thông qua các hợp đồng song phương (OTC) bao tiêu dài hạn cho các dự án bảo vệ rừng, rừng ngập mặn và nông nghiệp bền vững.

Dẫn chứng rõ nhất cho tiềm năng này của Việt Nam là thương vụ chuyển nhượng kết quả giảm phát thải vùng Bắc Trung Bộ. Thông qua Thỏa thuận Chi trả giảm phát thải vùng Bắc Trung Bộ (ERPA) ký kết với Ngân hàng Thế giới (WB), bên quản lý Quỹ Đối tác Carbon Lâm nghiệp (FCPF), Việt Nam đã chuyển nhượng thành công 10,3 triệu tấn CO2e giảm phát thải giai đoạn 2018–2024 tại 6 tỉnh miền Trung gồm: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế (nay là 5 tỉnh, thành phố: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Huế). Với mức giá cố định 5 USD/tấn CO2e, thương vụ thu về 51,5 triệu USD. Đây là khoản chi trả cho dịch vụ hấp thụ và lưu giữ carbon rừng lớn nhất từ trước đến nay của FCPF.

Với thương vụ rừng lớn nhất khu vực này, đã có 70.055 chủ rừng và 1.356 cộng đồng lân cận cùng được chia sẻ khoản tiền thu được như kế hoạch chia sẻ lợi ích đã được công bố.

Tính toàn vẹn của tín chỉ carbon luôn là tiêu chí quan trọng nhất

Theo các chuyên gia, bên cạnh tiềm năng và lợi thế sẵn có, thách thức lớn nhất đối với thị trường carbon hiện nay chính là rủi ro về uy tín và hành vi "tẩy xanh" (greenwashing). Hành vi tẩy xanh xảy ra khi doanh nghiệp hoặc bên phát triển dự án đưa ra các tuyên bố về môi trường mơ hồ, không chính xác hoặc thiếu bằng chứng kiểm chứng độc lập để làm đẹp hình ảnh công chúng.

Giáo sư Nguyễn Xuân Thảo (trường Luật, Đại học Washington, Hoa Kỳ) nhận định rằng ngay cả các tổ chức cấp chứng nhận uy tín hàng đầu thế giới như Verra cũng từng vướng vào bê bối liên quan đến vấn đề tẩy xanh và các tín chỉ "ảo" (phantom credits). Do đó, Giáo sư Nguyễn Xuân Thảo cho rằng các địa phương, cơ quan và đơn vị tại Việt Nam khi phát triển tín chỉ carbon để bán cho các đối tác quốc tế bắt buộc phải đặc biệt chú trọng đến tính liêm chính (integrity) trong suốt từng giai đoạn thuộc vòng đời của tín chỉ.

 "Và khi tính liêm chính được tích hợp vào vòng đời của tín chỉ carbon, điều đó có nghĩa là bạn đang kể một câu chuyện. Câu chuyện đó vòng đời tín chỉ carbon phải có bằng chứng thuyết phục. Các bên mua sẽ mua 'câu chuyện' đó; họ không thể chỉ mua riêng tín chỉ cacbon đơn thuần", Giáo sư Nguyễn Xuân Thảo nói.

Đồng quan điểm về tính minh bạch và chất lượng, bà Nelly Muyia (Đại học Washington, Hoa Kỳ) cho biết, một tín chỉ carbon muốn đạt tính toàn vẹn cao và loại bỏ hoàn toàn nguy cơ tẩy xanh thì bắt buộc phải đáp ứng đồng thời 5 tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe.

Gồm, thứ nhất là tính bổ sung (Additionality) tức là dự án cắt giảm hoặc hấp thụ phát thải bắt buộc phải nhờ vào doanh thu từ tín chỉ carbon mới có thể thực hiện được. Nếu hoạt động đó diễn ra như một lẽ tự nhiên theo quy định pháp luật hiện hành hoặc do lợi ích kinh tế thông thường, hoạt động đó không đáp ứng tính bổ sung.

Thứ hai là tính vĩnh viễn (Permanence), lượng carbon được cô lập (như trồng rừng) phải đảm bảo duy trì lâu dài, tránh rủi ro đảo ngược (reversal risks) do thiên tai, cháy rừng hay phá rừng.

Thứ ba là đo lường chính xác và minh bạch (Accurate Measurement), sử dụng các phương pháp luận khoa học được quốc tế công nhận để tính toán lượng phát thải tránh được hoặc lượng hấp thụ thực tế.

Thứ tư là xác minh độc lập (Independent Verification), tất cả dữ liệu đo đạc phải thông qua bên thứ ba độc lập đánh giá trước khi tín chỉ được phát hành.

Và thứ năm là không bị tính trùng lặp (No Double Counting), nghĩa là một lượng giảm phát thải chỉ được cấp chứng nhận và bán một lần duy nhất, tránh tình trạng vừa tính vào mục tiêu quốc gia (NDC) vừa bán trên thị trường tự nguyện quốc tế mà không qua cơ chế điều chỉnh tương ứng.

“Tính toàn vẹn chính là yếu tố then chốt quyết định định giá của tín chỉ carbon trên thị trường quốc tế”, bà Nelly Muyia khẳng định và cho biết thêm, các tín chỉ carbon chất lượng cao luôn duy trì được mức giá cộng thêm (integrity premium), giúp bên bán thu về giá trị kinh tế lớn hơn hẳn so với các tín chỉ giá rẻ đầy rủi ro. Ngược lại, đối với các bên mua, việc sở hữu tín chỉ có tính toàn vẹn cao giúp doanh nghiệp bảo vệ danh tiếng, tránh các cáo buộc tẩy xanh từ báo chí và các cơ quan quản lý.

Để xây dựng một thị trường carbon minh bạch, ngăn ngừa hiệu quả hành vi tẩy xanh và nâng cao vị thế cho tín chỉ carbon Việt Nam, các chuyên gia khuyến nghị các cơ quan và doanh nghiệp phát triển dự án tín chỉ carbon cần tuân thủ nghiêm ngặt các khung tiêu chuẩn cao nhất từ các tổ chức quốc tế có uy tín. Bên cạnh đó, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ giám sát vệ tinh, dữ liệu lớn và cảm biến thông minh trong quy trình đo đạc, báo cáo và thẩm tra (MRV) nhằm minh bạch hóa dữ liệu theo thời gian thực. Ngoài ra, đảm bảo mọi giao dịch tín chỉ tự nguyện xuyên biên giới đều tuân thủ cơ chế quản lý nhà nước về đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC), đảm bảo tính minh bạch pháp lý và tránh tính trùng lặp.