Tăng trưởng xanh: Không thể chậm chân trong cuộc đua giảm phát thải

Tăng trưởng cao phải đi cùng chuyển đổi xanh

Hội nghị lần thứ 31 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (COP31), diễn ra từ ngày 9-20/11/2026 tại Antalya (Thổ Nhĩ Kỳ), tiếp tục đặt ra yêu cầu chuyển các cam kết khí hậu thành hành động cụ thể, gắn với tài chính, đầu tư và trách nhiệm thực hiện. Trong bối cảnh các nền kinh tế ngày càng siết chặt tiêu chuẩn môi trường, giảm phát thải không còn là câu chuyện riêng của ngành môi trường mà đang tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất, xuất khẩu và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp.

Với Việt Nam, thời điểm COP31 diễn ra cũng có ý nghĩa đáng chú ý. Quốc hội vừa thông qua Nghị quyết về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội năm 2027, đặt mục tiêu phấn đấu tăng trưởng kinh tế (GDP) từ 10% trở lên, đồng thời yêu cầu giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả nền kinh tế. 

Trong chương trình nghị sự COP31, các vấn đề tài chính khí hậu, chuyển dịch năng lượng, công nghiệp hóa xanh, thích ứng với biến đổi khí hậu và thị trường carbon tiếp tục được đặt ở vị trí quan trọng. Đây cũng là những nội dung Việt Nam ưu tiên trao đổi tại hội nghị. Đáng chú ý, Việt Nam dự kiến tổ chức Nhà Việt Nam với 21 sự kiện, tập trung vào chuyển đổi nông nghiệp, thị trường carbon, chuyển dịch năng lượng, thương mại thúc đẩy thích ứng và vai trò của doanh nghiệp trong giảm phát thải.

Việc tham gia COP31 không chỉ nhằm khẳng định cam kết của Việt Nam với cộng đồng quốc tế, mà còn là dịp để thúc đẩy hợp tác, tìm kiếm nguồn lực tài chính, công nghệ và kinh nghiệm phục vụ quá trình chuyển đổi trong nước. Bởi thực tế, khoảng cách giữa mục tiêu và khả năng thực hiện vẫn là vấn đề cần giải quyết.

Việt Nam đã có Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 và cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 tại COP26. Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm ít nhất 15% cường độ phát thải khí nhà kính trên GDP so với năm 2014; nâng tỷ trọng năng lượng tái tạo trong tổng cung cấp năng lượng sơ cấp lên 15-20%.

Tuy nhiên, tăng trưởng xanh không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng dự án năng lượng tái tạo hay các công trình được gắn nhãn xanh. Điều quan trọng là phải đo lường được mức tiết kiệm năng lượng, lượng phát thải giảm xuống, hiệu quả sử dụng nguyên liệu và giá trị kinh tế tạo ra sau chuyển đổi.

TS. Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, nay là Bộ Tài chính), cho rằng, Việt Nam không phải lựa chọn giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển xanh, mà cần tìm cách vừa tăng trưởng nhanh, vừa chuyển đổi xanh, nâng cao năng lực cạnh tranh và không bị tụt hậu. Điểm mấu chốt là phải gắn phát triển xanh với xây dựng năng lực nội sinh của nền kinh tế (theo vnbusiness.vn).

Theo chuyên gia, phát triển xanh cần được nhìn nhận là sự chuyển đổi toàn diện, từ năng lượng, công nghệ, công nghiệp, nông nghiệp đến tiêu dùng và quản trị. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách, doanh nghiệp là chủ thể thực hiện, tài chính cung cấp nguồn lực và công nghệ tạo động lực thay đổi. Nếu thiếu sự phối hợp giữa các yếu tố này, mục tiêu xanh sẽ khó đi vào thực tế.

Đây cũng là vấn đề đáng lưu ý khi Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên trong năm 2027. Tăng trưởng cao sẽ kéo theo nhu cầu lớn hơn về điện, nguyên liệu, vốn và năng lực sản xuất. Nếu tiếp tục dựa nhiều vào công nghệ tiêu hao năng lượng, khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ, chi phí môi trường sẽ tăng, đồng thời tạo thêm áp lực cho doanh nghiệp khi các thị trường xuất khẩu nâng tiêu chuẩn xanh. Vì vậy, chuyển đổi xanh cần được tính đến ngay trong các quyết định đầu tư, quy hoạch sản xuất và phát triển công nghiệp. 

Doanh nghiệp phải chuyển từ cam kết sang hành động

Sức ép chuyển đổi xanh đang thể hiện rõ trong hoạt động thương mại quốc tế. Từ ngày 1/1/2026, Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU) bước vào giai đoạn chính thức, đưa chi phí carbon trở thành yếu tố cần tính đến đối với hàng hóa thuộc phạm vi điều chỉnh. Các ngành sắt thép, nhôm, xi măng, phân bón, điện và hydro chịu tác động trực tiếp. Điều này cho thấy, lợi thế xuất khẩu trong thời gian tới không chỉ phụ thuộc vào giá thành, chất lượng hay tiến độ giao hàng. Dữ liệu phát thải, khả năng kiểm kê khí nhà kính và minh bạch thông tin môi trường cũng ngày càng ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn nhà cung cấp của đối tác quốc tế.

Với ngành thép, thách thức này đặc biệt rõ nét. Theo số liệu được tổng hợp từ Hiệp hội Thép Việt Nam, phát thải CO₂ của ngành thép chiếm khoảng 7% tổng lượng phát thải của Việt Nam. Quy mô sản xuất càng mở rộng, yêu cầu giảm cường độ phát thải càng trở nên cấp thiết. Nếu không đổi mới công nghệ và nâng hiệu suất sử dụng năng lượng, doanh nghiệp có thể phải đối mặt đồng thời với chi phí sản xuất cao, chi phí carbon và nguy cơ mất lợi thế tại những thị trường xuất khẩu quan trọng.

Thực tế, một số doanh nghiệp thép trong nước đã bắt đầu triển khai các giải pháp cụ thể. Tại Thép Miền Nam - VNSTEEL, doanh nghiệp tập trung tối ưu sử dụng năng lượng, tận dụng phôi nóng, quản lý phụ tải và cải tiến công đoạn luyện, cán. Mục tiêu tiết giảm khoảng 30 kWh điện/tấn ở công đoạn luyện phôi và 10 kWh/tấn ở công đoạn cán, tổng mức tiết kiệm có thể đạt 40 kWh/tấn sản phẩm. Doanh nghiệp cũng chuyển nhiên liệu lò nung phôi từ dầu FO sang khí tự nhiên, duy trì kiểm kê khí nhà kính đối với phát thải trực tiếp và gián tiếp, đồng thời nghiên cứu phương án mua điện xanh theo cơ chế DPPA và phát triển điện mặt trời.

Tại Tôn Phương Nam, việc sử dụng khí tự nhiên, CNG và LPG cho các lò gia nhiệt, lò nung được kết hợp với đầu tư hệ thống xử lý nước thải, khí thải, tăng tự động hóa và tối ưu hiệu suất vận hành. Những giải pháp này cho thấy giảm phát thải không nhất thiết phải bắt đầu bằng những dự án đầu tư quy mô lớn. Việc tiết kiệm từng kWh điện, giảm tiêu hao nguyên liệu và kiểm soát tốt quy trình sản xuất cũng có thể tạo ra hiệu quả đáng kể.

Dù vậy, chuyển đổi xanh trong công nghiệp vẫn là quá trình dài hạn, đòi hỏi nguồn vốn lớn, công nghệ phù hợp và thời gian hoàn vốn. Không phải doanh nghiệp nào cũng có đủ điều kiện để tự đầu tư dây chuyền mới, xây dựng hệ thống kiểm kê và thuê đơn vị xác minh phát thải. Đặc biệt, doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể gặp nhiều khó khăn hơn khi phải đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật và môi trường ngày càng phức tạp.

Bởi vậy, trách nhiệm giảm phát thải không thể chỉ đặt lên vai doanh nghiệp. Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện chính sách, tiêu chuẩn đo lường, báo cáo và thẩm tra phát thải; phát triển tín dụng xanh, trái phiếu xanh và các cơ chế huy động vốn dài hạn. Cùng với đó, thu hút đầu tư nước ngoài cần gắn chặt hơn với yêu cầu chuyển giao công nghệ, phát triển nhà cung ứng trong nước và nâng cao năng lực sản xuất nội địa;...

COP31 đặt ra yêu cầu chuyển cam kết khí hậu thành hành động cụ thể. Với Việt Nam, tăng trưởng cao năm 2027 và mục tiêu Net Zero 2050 cần được thực hiện đồng thời. Giảm phát thải phải gắn với đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng và nâng sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Tăng trưởng nhanh chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng hiệu quả sử dụng nguồn lực và khả năng duy trì sức cạnh tranh lâu dài.

Chiến lược phát triển ngành thép được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 261/QĐ-TTg, đặt mục tiêu đến năm 2030, sản lượng thép thô đạt khoảng 25 - 26 triệu tấn/năm, tăng trưởng bình quân 7 - 8%/năm. Đồng thời, ngành thép cần nâng cao năng lực sản xuất, đẩy mạnh chuyển đổi xanh và tăng sức cạnh tranh.