Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Đánh thức nguồn lực 4,5 triệu tỷ đồng

Đổi mới quản trị để khơi thông nguồn lực

Phát biểu khai mạc, ông Phùng Công Sưởng - Tổng Biên tập Báo Tiền Phong nhấn mạnh, doanh nghiệp nhà nước giữ vị trí đặc biệt trong nền kinh tế, đảm nhận nhiều lĩnh vực then chốt, góp phần bảo đảm các cân đối lớn, ổn định kinh tế vĩ mô và thực hiện những nhiệm vụ chiến lược của đất nước.

Những năm qua, công tác sắp xếp, đổi mới, cổ phần hóa và cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước đạt nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn còn chậm; một số dự án kém hiệu quả chưa được xử lý dứt điểm; năng lực quản trị và hiệu quả sử dụng nguồn lực tại nhiều đơn vị chưa tương xứng với quy mô vốn đang nắm giữ.

Trong bối cảnh đất nước hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước cần chuyển mạnh từ sắp xếp tổ chức sang quản trị vốn theo nguyên tắc thị trường, tập trung vào ngành nghề cốt lõi, đổi mới công nghệ và mở rộng thị trường.

Ông Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng, để đạt mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững trong giai đoạn tới, doanh nghiệp nhà nước cần được tái cơ cấu theo tư duy và cách thức mới. Nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu chuyển mạnh từ sắp xếp doanh nghiệp sang cơ cấu lại, phân bổ lại và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Doanh nghiệp nhà nước phải đổi mới quản trị để thực sự giữ vai trò dẫn dắt trong những lĩnh vực then chốt, thiết yếu, gồm hạ tầng chiến lược, công nghệ nền tảng và các ngành tư nhân chưa đủ khả năng đầu tư.

Cùng đó, hình thành các doanh nghiệp đầu tàu, đầu chuỗi, tạo liên kết với khu vực tư nhân và doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đồng thời, cần tách bạch nhiệm vụ kinh doanh, nhiệm vụ chính trị và nhiệm vụ công ích; trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong đầu tư kinh doanh nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát quyền lực chặt chẽ.

"Nghị quyết 79 đặt mục tiêu đến năm 2030, có 100% doanh nghiệp nhà nước áp dụng tiêu chuẩn quản trị của OECD. Vì vậy, cơ chế đánh giá hiệu quả cần chuyển từ các chỉ tiêu tài chính hằng năm sang đánh giá tổng thể, tạo điều kiện để doanh nghiệp đầu tư dài hạn vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo", ông Nguyễn Đức Hiển thông tin và nhấn mạnh "muốn có năng lực tự chủ chiến lược, phải có những doanh nghiệp đủ mạnh để dẫn dắt".

Hiệu quả chưa tương xứng nguồn lực

Thông tin tại hội thảo, ông Nguyễn Tuấn Linh - đại diện Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước, Bộ Tài chính cho biết, sau hơn ba thập kỷ sắp xếp, đổi mới, số lượng doanh nghiệp nhà nước giảm từ hơn 12.000 doanh nghiệp vào đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025. Trong đó, 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần chi phối.

Tổng tài sản của khu vực này đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động tại nhiều doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực, mô hình quản trị chậm đổi mới, năng lực chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo còn hạn chế.

Đến hết năm 2025, mới có 180 trong số 616 doanh nghiệp hoàn thành đề án cơ cấu lại, chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa và chỉ 17 trong số 146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn. Số thu từ cổ phần hóa, thoái vốn đạt khoảng 3.720 tỷ đồng.

Giai đoạn 2026-2030, trọng tâm tái cơ cấu là tăng cường phân cấp, trao quyền tự chủ, tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng chủ sở hữu, cải cách thủ tục và đổi mới cơ chế cổ phần hóa, thoái vốn nhằm nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh. 

Theo bà Đoàn Thị Kim Dung - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính, Bộ Tài chính, Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị là nghị quyết chuyên đề đầu tiên làm rõ nội hàm, phạm vi của kinh tế nhà nước, trong đó doanh nghiệp nhà nước được xác định là lực lượng nòng cốt, tiên phong và dẫn dắt. Cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước không phải là giảm số lượng hay cổ phần hóa một cách cơ học, mà phải xác định đúng vai trò của từng doanh nghiệp trong tổng thể nền kinh tế. Nguồn lực nhà nước cần tập trung vào các ngành, lĩnh vực then chốt, đồng thời xử lý dứt điểm các doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả.

Dẫn nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế của Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính, bà Dung cho hay, Trung Quốc tập trung củng cố các doanh nghiệp nhà nước chiến lược, phân loại rõ chức năng, tập trung quyền chủ sở hữu, phát triển các tập đoàn lớn và xử lý các doanh nghiệp nhỏ, yếu kém. Bài học là xác định rõ phạm vi chiến lược và kiểm soát hoạt động ngoài ngành.

Singapore và Malaysia xây dựng mô hình tổ chức đầu tư chuyên nghiệp. Việc quản lý dựa trên hiệu quả của toàn bộ danh mục đầu tư thay vì từng doanh nghiệp riêng lẻ. Cơ quan đại diện chủ sở hữu được chuyên nghiệp hóa, đồng thời giảm kỳ vọng hỗ trợ từ Nhà nước trước khi bán vốn.

Hay New Zealand, Australia, Thụy Điển và Na Uy tách bạch rõ nhiệm vụ công với mục tiêu kinh doanh. Hội đồng quản trị được trao quyền rõ ràng, doanh nghiệp cạnh tranh bình đẳng với khu vực tư nhân và được đánh giá theo từng mục tiêu cụ thể.

Trong khi đó, các nước Đông Âu thực hiện tư nhân hóa trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế. Điểm đáng chú ý là trước khi bán vốn đều thực hiện kiểm toán, định giá tài sản và hoàn thiện khung pháp lý nhằm bảo vệ tài sản nhà nước.

Từ kinh nghiệm đó, đại diện Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính đề xuất chính sách cho Việt Nam, gồm xác định rõ mục tiêu sở hữu trước khi quyết định tỷ lệ vốn nhà nước nắm giữ; tiếp tục tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu; thực hiện kiểm toán, định giá tài sản đầy đủ trước khi thay đổi chủ sở hữu; duy trì kỷ luật tài chính nghiêm ngặt đối với doanh nghiệp nhà nước; không sáp nhập các doanh nghiệp yếu kém chỉ để che giấu thua lỗ; đồng thời xây dựng chính sách hỗ trợ người lao động và bảo đảm dịch vụ công một cách độc lập, không phụ thuộc vào việc duy trì những doanh nghiệp không còn khả năng phục hồi.

Tại hội thảo, đại diện các cơ quan quản lý, chuyên gia kinh tế và đại diện doanh nghiệp đã phân tích những nút thắt đang cản trở tiến trình đổi mới; đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, tài sản nhà nước, thúc đẩy cải cách quản trị và phát huy vai trò của doanh nghiệp Nhà nước trong giai đoạn phát triển mới.