Sửa Luật Hộ tịch: Cải cách toàn diện việc quản lý, từ giấy tờ sang dữ liệu số

Chuyển mạnh sang dữ liệu điện tử

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng 9/4, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội đã nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi).

Trình bày Tờ trình dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi), thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc xây dựng Luật Hộ tịch (sửa đổi) để thay thế Luật Hộ tịch năm 2014 là yêu cầu tất yếu, xuất phát từ cả cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn.

Theo đó, dự án Luật nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về phân cấp, phân quyền, sắp xếp tổ chức bộ máy, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật. Cùng với đó, dự thảo Luật hướng tới khắc phục những hạn chế, bất cập đã bộc lộ trong quá trình triển khai Luật Hộ tịch năm 2014, nhất là trong bối cảnh yêu cầu cải cách thủ tục hành chính ngày càng cao.

Một điểm đáng chú ý là dự thảo Luật đặt mục tiêu thực hiện thủ tục hành chính không phụ thuộc vào địa giới hành chính, cho phép đăng ký hộ tịch trực tuyến toàn trình, đồng thời tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan, tổ chức phục vụ quản lý nhà nước và nhu cầu của người dân.

Về phạm vi điều chỉnh, dự thảo Luật quy định toàn diện về hộ tịch và đăng ký hộ tịch, bao gồm quyền, nghĩa vụ, nguyên tắc, thẩm quyền và phương thức thực hiện, cũng như cơ sở dữ liệu hộ tịch và quản lý nhà nước trong lĩnh vực này.

Đáng chú ý, dự thảo Luật Hộ tịch (sửa đổi) được thiết kế theo hướng tinh gọn hơn, chỉ gồm 4 chương, 30 điều, giảm đáng kể so với Luật hiện hành (giảm 3 chương, 47 điều). Việc cắt giảm này không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn phản ánh tư duy xây dựng pháp luật theo hướng rõ ràng, dễ áp dụng và phù hợp với thực tiễn.

Trong các nội dung sửa đổi, dự thảo Luật đề xuất phân quyền mạnh mẽ cho cấp cơ sở. Theo đó, UBND cấp xã được giao thực hiện đăng ký tất cả các sự kiện hộ tịch, không phụ thuộc nơi cư trú hay địa giới hành chính. Đồng thời, bổ sung thẩm quyền đăng ký giám sát việc giám hộ, chấm dứt giám hộ mà không bị ràng buộc bởi nơi cư trú của người được giám hộ.

Ở góc độ quyền của người dân, dự thảo Luật bổ sung quy định về quyền, nghĩa vụ đăng ký hộ tịch đối với người gốc Việt Nam chưa xác định quốc tịch đang sinh sống tại Việt Nam, bảo đảm thống nhất với Luật Căn cước. Đặc biệt, quyền đăng ký khai sinh của trẻ em được nhấn mạnh, bảo đảm mọi trẻ em sinh ra tại Việt Nam hoặc sinh sống ổn định trên lãnh thổ đều được đăng ký.

Một trong những điểm đột phá của dự thảo Luật là chuyển mạnh từ quản lý bằng giấy tờ sang dữ liệu điện tử. Theo đó, thông tin, giấy tờ hộ tịch điện tử có giá trị pháp lý tương đương bản giấy khi thực hiện thủ tục hành chính và các giao dịch khác.

Người dân có thể lựa chọn nhiều phương thức thực hiện thủ tục: trực tuyến, trực tiếp hoặc qua dịch vụ bưu chính. Đáng chú ý, hầu hết các thủ tục đăng ký hộ tịch được thực hiện trực tuyến toàn trình, trừ đăng ký kết hôn.

Cơ quan đăng ký hộ tịch cũng được giao trách nhiệm chủ động khai thác, tra cứu thông tin từ các cơ sở dữ liệu, chỉ yêu cầu người dân cung cấp giấy tờ khi không thể khai thác được dữ liệu. Điều này được kỳ vọng sẽ giảm đáng kể gánh nặng thủ tục, chi phí và thời gian cho người dân.

Đặc biệt, dự thảo Luật xác định cơ sở dữ liệu hộ tịch là cơ sở dữ liệu quốc gia, được quản lý tập trung tại Bộ Tư pháp, bảo đảm an ninh, an toàn thông tin, có khả năng kết nối, chia sẻ với các cơ sở dữ liệu khác và lưu trữ đầy đủ thông tin hộ tịch suốt cuộc đời của mỗi cá nhân.

Ngoài các nội dung mang tính hệ thống, dự thảo Luật cũng bổ sung nhiều quy định cụ thể nhằm tháo gỡ những vướng mắc trong thực tiễn. Trong đó, có thể kể đến việc cho phép thay đổi thông tin về quê quán trong một số trường hợp; ghi nhận khai sinh đối với trẻ em có cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam đã đăng ký tại cơ quan nước ngoài; hay cho phép Chủ tịch UBND cấp xã ủy quyền ký một số giấy tờ hộ tịch.

Đồng thuận cao nhưng cần hoàn thiện để khả thi

Thẩm tra dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu cho biết, cơ quan thẩm tra tán thành với sự cần thiết ban hành Luật và cơ bản đồng thuận với phạm vi sửa đổi, bổ sung.

Theo đánh giá, nội dung dự thảo Luật phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng, bảo đảm tính hợp hiến, thống nhất của hệ thống pháp luật và tương thích với các điều ước quốc tế có liên quan. Hồ sơ dự án Luật được chuẩn bị công phu, nghiêm túc.

Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cũng cơ bản tán thành với các định hướng lớn của dự thảo, như: Khẳng định thông tin khai sinh là thông tin hộ tịch gốc; phân quyền toàn bộ thẩm quyền đăng ký hộ tịch cho cấp xã; cắt giảm thủ tục hành chính; phát triển cơ sở dữ liệu hộ tịch thành cơ sở dữ liệu quốc gia “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra cũng đề nghị tiếp tục rà soát để bảo đảm thể chế hóa đầy đủ các chủ trương của Đảng, đồng thời đánh giá kỹ hơn về nguồn lực tài chính, nhân lực nhằm bảo đảm tính khả thi khi triển khai.

Bên cạnh sự đồng thuận cao, một số nội dung cụ thể được đề nghị tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện. Đáng chú ý là quy định về đăng ký khai sinh, khai tử chủ động, đây là một nội dung mới. Do đó, Ủy ban đề nghị cần xác định rõ lộ trình và thời điểm hoàn thành trên phạm vi cả nước để bảo đảm tính khả thi và hiệu quả thực thi.

Liên quan đến đăng ký giám sát việc giám hộ, đa số ý kiến đồng tình với việc không phụ thuộc địa giới hành chính, song cũng có ý kiến đề nghị rà soát sự tương thích với Bộ luật Dân sự.

Về cơ sở dữ liệu hộ tịch, cơ quan thẩm tra đề nghị bổ sung quy định xử lý các trường hợp dữ liệu mâu thuẫn, thiếu thống nhất; đồng thời chú trọng các vấn đề về an ninh, an toàn thông tin và lộ trình kết nối với các cơ sở dữ liệu khác.

Đặc biệt, yêu cầu về hạ tầng công nghệ và nguồn lực triển khai được nhấn mạnh như một điều kiện tiên quyết để Luật có thể đi vào cuộc sống một cách hiệu quả.

Cùng với Luật Hộ tịch (sửa đổi), Quốc hội làm việc tại Hội trường và thảo luận tại tổ về 3 dự án luật: Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Công chứng; Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý; Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi).