'Sóng gió' trên thị trường kim cương và niềm tin từ giấy giám định

Những ngày gần đây, câu chuyện xoay quanh việc mua bán, thu đổi kim cương và đá quý trở thành chủ đề được bàn luận nhiều trên mạng xã hội.

Không ít khách hàng cho biết, họ mua sản phẩm vì tin vào khả năng bảo toàn giá trị, tính thanh khoản và chính sách thu mua lại do doanh nghiệp, cửa hàng tư vấn. Tuy nhiên, đến khi cần bán để thu hồi vốn, khách hàng mới nhận ra mong muốn chuyển nhượng không dễ như tưởng tượng.

Ngay cả sản phẩm có chứng nhận của Viện Ngọc học Hoa Kỳ (GIA) hoặc giấy giám định trong nước cũng chưa chắc tìm được người mua với mức giá tương xứng.

Dù các thông tin lan truyền cần kiểm chứng bằng hồ sơ, chứng từ và kết luận của cơ quan có thẩm quyền, nhưng làn sóng tranh luận này đã lột tả điểm yếu lớn của thị trường kim cương, đá quý, là sự phụ thuộc vào niềm tin người mua, uy tín và cam kết hậu mãi của người bán.

Giá trị thực của tấm giấy GIA

Trong thế giới kim cương, đá quý, giấy chứng nhận GIA thường được xem là "bảo chứng" quan trọng để bên bán tạo niềm tin trước khách hàng. Song, thực chất GIA là báo cáo phân loại, ghi nhận các đặc điểm kỹ thuật của viên đá như trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết, độ đánh bóng, độ đối xứng… chứ không phải chứng thư định giá.

GIA cũng không xác lập giá mua bán, cam kết giá trị thương mại cho người sở hữu và không làm phát sinh nghĩa vụ buộc cửa hàng phải thu mua lại sản phẩm. Cam kết này chỉ có giá trị khi được thể hiện rõ trong hóa đơn, hợp đồng, chính sách thu đổi hoặc các tài liệu phù hợp quy định pháp luật khác.

Vậy nhưng, không ít khách hàng sau khi nghe tư vấn, lại lầm hiểu cụm từ "viên đá có giấy GIA" như một "bảo chứng" cả về chất lượng, nguồn gốc lẫn giá trị tài chính cho sản phẩm. Đây là một trong số nguyên nhân dẫn đến những bất đồng giữa khách hàng và cửa hàng khi phát sinh nhu cầu bán lại, nhất là trong trường hợp cửa hàng không còn thực hiện theo giao kèo ban đầu, vì nguyên nhân chủ quan lẫn khách quan.

Vậy giấy GIA có thể bị làm giả không? Câu trả lời là có và loại giấy này còn có thể bị sao chép, bị lợi dụng để tráo đá, khai sai carat hoặc che giấu những khuyết tật của sản phẩm.

Mặt hàng xa xỉ như đá quý, chỉ một chênh lệch nhỏ về màu sắc, độ tinh khiết cũng biến giá trị thay đổi một trời một vực. Vì vậy, nhiều người sẵn sàng chi thêm tiền, gửi viên đá đến các phòng giám định thứ ba để xác nhận lại thông tin trước khi hoàn tất giao dịch.

Việc xác định sản phẩm có đúng chất lượng, có bị đánh tráo hay không khó dựa vào mắt thường, mà cần thiết bị chuyên dụng, đặc biệt với những viên đá đã gắn trên nhẫn, bông tai, dây chuyền. Chính hạn chế này khiến người tiêu dùng thường ở thế phụ thuộc vào thông tin từ người bán và đơn vị giám định.

"Lỗ hổng" từ giấy giám định trong nước

Nhưng ngay cả khi có thêm giấy giám định, không phải mọi rủi ro đối với người mua đều được loại bỏ. Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, Luật sư Lê Đức Thắng, Trưởng Văn phòng Luật sư Lê và Đồng sự cho rằng, tính độc lập của các cơ sở kiểm định đá quý là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Theo Luật sư Thắng, trên thị trường hiện có nhiều loại giấy được gọi chung là "giấy kiểm định", nhưng giá trị và tính chất pháp lý không giống nhau. Những tên gọi như "viện", "trung tâm nghiên cứu" hay "phòng kiểm định" cũng không tự động chứng minh cơ sở đó độc lập, được công nhận hoặc có đủ năng lực đối với toàn bộ chỉ tiêu ghi trên giấy.

Vì vậy, ngoài việc chọn đúng cơ sở kiểm định có đủ uy tín và năng lực, người tiêu dùng cần tìm hiểu thêm quan hệ sở hữu, quản lý, lợi ích kinh tế giữa đơn vị cấp giấy kiểm định với cơ sở bán đá quý, nếu có.

Theo tìm hiểu của phóng viên, có khá nhiều mô hình doanh nghiệp kinh doanh đá quý sử dụng kết quả đánh giá từ đơn vị giám định có liên quan để củng cố niềm tin với khách hàng và làm căn cứ xác lập giá bán. Lưu ý rằng, việc hai đơn vị có mối liên hệ chưa đủ để kết luận kết quả giám định sai, nhưng có thể nảy sinh xung đột lợi ích cần được công khai và kiểm soát. Một trường hợp cần làm rõ là quan hệ giữa Công ty TNHH Vàng bạc trang sức đá quý Hải Anh (Công ty Hải Anh) và Trung tâm Nghiên cứu đánh giá chất lượng đá quý kim cương Á Châu (AIGD LAB). Theo hồ sơ doanh nghiệp, bà Phan Thị Anh Thư (sinh năm 1987) từng là nhà đồng sáng lập Công ty Hải Anh năm 2016 và giữ chức Giám đốc doanh nghiệp giai đoạn tháng 7/2019 - 12/2022.

Đến tháng 3/2022, bà Thư tiếp tục thành lập và ngồi ghế Giám đốc AIGD LAB. Đến nay, có không ít giấy kiểm định sản phẩm do AIGD LAB phát hành cho sản phẩm thuộc Công ty Hải Anh, tập trung ở dòng trang sức kim cương, đá quý Olwen Fine Jewelry, thể hiện người ký là bà Phan Thị Anh Thư.

Về phía Công ty Hải Anh, sau khi bà Thư rút khỏi vị trí Giám đốc, ghế nóng được trao cho ông Nguyễn Phan Nhị Hà (sinh năm 1978), người có cùng địa chỉ thường trú với bà Thư.

Luật sư Lê Đức Thắng, Trưởng Văn phòng Luật sư Lê và Đồng sự nhận định, nếu người bán có khả năng tác động đến nhân sự, quy trình hoặc kết quả đánh giá, tính khách quan của giấy giám định sẽ bị đặt dấu hỏi. Giả sử thông số không chuẩn xác sẽ ảnh hưởng lên giá trị thực tế, ảnh hưởng đến quyết định của khách hàng, dựa trên nhận thức không đầy đủ về sản phẩm.