Tin Khu Vực
"Siết chặt" hoạt động bán hàng đa cấp
Ngày 20/6/2023, Quốc hội thông qua Luật số 19/2023/QH15 về Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, thay thế Luật số 59/2010/QH12 ngày 17/11/2010. Một trong những nội dung đáng chú ý của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 là những quy định cụ thể đối với hoạt động bán hàng đa cấp, qua đó góp phần làm rõ trách nhiệm của doanh nghiệp, người tham gia và tăng cường cơ chế bảo vệ người tiêu dùng.
Người dân tìm hiểu quy định về bán hàng đa cấp tại Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023.
Cụ thể, theo Điều 45 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, tổ chức bán hàng đa cấp có trách nhiệm niêm yết công khai các tài liệu hoạt động tại trụ sở chính, chi nhánh, văn phòng đại diện, địa điểm kinh doanh, trang thông tin điện tử, phần mềm ứng dụng (nếu có) của tổ chức bán hàng đa cấp. Đồng thời, doanh nghiệp phải thực hiện đúng quy tắc hoạt động, kế hoạch trả thưởng và xuất hóa đơn theo từng giao dịch bán hàng.
Một trách nhiệm quan trọng khác là tổ chức bán hàng đa cấp phải nhận lại hàng hóa và trả lại tiền theo yêu cầu của cá nhân tham gia bán hàng đa cấp hoặc người tiêu dùng nếu yêu cầu được thực hiện trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày nhận hàng hóa, với điều kiện hàng hóa còn nguyên bao bì, tem, nhãn và còn thời hạn sử dụng. Doanh nghiệp cũng phải chịu trách nhiệm đối với hoạt động bán hàng đa cấp của cá nhân tham gia trong trường hợp hoạt động đó được thực hiện tại trụ sở chính, chi nhánh, văn phòng đại diện, địa điểm kinh doanh hoặc tại các hội nghị, hội thảo, khóa đào tạo của tổ chức bán hàng đa cấp.
Đối với cá nhân tham gia bán hàng đa cấp, pháp luật cũng đặt ra những trách nhiệm cụ thể. Người tham gia phải xuất trình thẻ thành viên trước khi giới thiệu, tiếp thị, bán hàng; tuân thủ hợp đồng tham gia bán hàng đa cấp và quy tắc hoạt động. Đặc biệt, cá nhân tham gia không được lợi dụng chức vụ, quyền hạn, địa vị xã hội, nghề nghiệp để khuyến khích, yêu cầu, lôi kéo, dụ dỗ người khác tham gia vào mạng lưới bán hàng đa cấp hoặc mua hàng hóa kinh doanh theo phương thức đa cấp.
Cùng với đó, Điều 46 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định tổ chức bán hàng đa cấp và cá nhân tham gia bán hàng đa cấp phải giao kết hợp đồng tham gia bán hàng đa cấp bằng văn bản. Hợp đồng phải đáp ứng các điều kiện về ngôn ngữ, hình thức theo quy định của Luật và pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp.
Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, Luật sư Trần Thị Lan Phương - Phó Giám đốc Công ty Luật TNHH Đa Phương cho hay, những quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 có ý nghĩa rất thực tế, bởi tác động trực tiếp vào những nguyên nhân phổ biến nhất làm phát sinh tranh chấp trong hoạt động bán hàng đa cấp.
Trước hết, việc yêu cầu doanh nghiệp niêm yết công khai tài liệu hoạt động, thực hiện đúng quy tắc hoạt động và kế hoạch trả thưởng giúp người tham gia có căn cứ kiểm tra những lời giới thiệu của người tuyển dụng. Trong thực tế, không ít trường hợp người tham gia được hứa hẹn mức thu nhập rất cao tại các hội thảo hoặc trong những nhóm mạng xã hội, trong khi nội dung này lại không có trong kế hoạch trả thưởng chính thức của doanh nghiệp. Khi tài liệu được công khai, người tiêu dùng có thể đối chiếu thông tin thay vì chỉ dựa vào lời giới thiệu của tuyến trên.
Ngoài ra, điểm đáng chú ý trong quy định về bán hàng đa cấp là trách nhiệm xuất hóa đơn theo từng giao dịch. Luật sư Trần Thị Lan Phương cho rằng, hóa đơn không chỉ là chứng từ tài chính mà còn là căn cứ chứng minh người tiêu dùng đã mua sản phẩm gì, của ai, vào thời điểm nào và với giá bao nhiêu. Trong trường hợp không có hóa đơn hoặc chứng từ giao nhận, việc yêu cầu trả hàng, hoàn tiền, bảo hành hay bồi thường thiệt hại sẽ khó khăn hơn rất nhiều. Vì vậy, việc lưu giữ đầy đủ chứng từ giao dịch có ý nghĩa quan trọng đối với việc bảo vệ quyền lợi của người mua khi phát sinh tranh chấp.
Ngoài ra, quy định về quyền yêu cầu nhận lại hàng trong thời hạn 30 ngày tạo ra một “khoảng lùi” cần thiết cho người tiêu dùng và người tham gia bán hàng đa cấp. Hoạt động bán hàng đa cấp thường gắn với tâm lý đám đông, sự tác động mạnh tại hội nghị, hội thảo hoặc từ những người quen biết. Sau khi trở về trạng thái bình tĩnh, người mua có thêm cơ hội đánh giá lại quyết định của mình và hạn chế thiệt hại nếu nhận thấy hàng hóa không phù hợp.
Tuy nhiên, quyền trả lại hàng không có nghĩa người mua có thể trả lại hàng trong mọi trường hợp. Điểm d khoản 1 Điều 45 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 yêu cầu đề nghị trả hàng phải được thực hiện trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày nhận hàng; đồng thời hàng hóa phải còn nguyên bao bì, tem, nhãn và còn thời hạn sử dụng. Do đó, người mua cần lưu giữ hóa đơn, chứng từ giao nhận, bảo quản nguyên trạng hàng hóa và gửi yêu cầu bằng hình thức có thể chứng minh được thời điểm gửi. Trường hợp chỉ gọi điện hoặc nhắn tin qua một tài khoản cá nhân rồi để quá thời hạn 30 ngày, quyền lợi của người mua có thể trở nên khó bảo vệ.
Các quy định bán hàng đa cấp góp phần làm rõ trách nhiệm của doanh nghiệp, người tham gia và tăng cường cơ chế bảo vệ người tiêu dùng.
Hợp đồng phải minh bạch, người tham gia cần kiểm tra kỹ trước khi ký
Về quy định người tham gia phải xuất trình thẻ thành viên, tuân thủ hợp đồng và không được lợi dụng chức vụ, quyền hạn, địa vị xã hội hoặc nghề nghiệp để lôi kéo người khác tham gia mạng lưới hay mua hàng. Theo Luật sư Trần Lan Phương, quy định này đã được cụ thể hóa tại khoản 1 Điều 41 Nghị định 137/2026/NĐ-CP.
Theo đó, người tham gia chỉ được tiếp thị, bán hàng và phát triển mạng lưới sau khi được cấp thẻ thành viên; phải xuất trình thẻ trước khi giới thiệu, tiếp thị, bán hàng và phải cung cấp thông tin đầy đủ, trung thực về doanh nghiệp, hàng hóa, kế hoạch trả thưởng và quy tắc hoạt động. Việc xuất trình thẻ thành viên không phải là một thủ tục mang tính hình thức. Đây là căn cứ để người tiêu dùng xác định người đang tiếp thị có thực sự thuộc mạng lưới của một doanh nghiệp được cấp phép và có đang hoạt động với tư cách hợp pháp hay không.
Ngoài ra, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 quy định tổ chức và cá nhân tham gia bán hàng đa cấp phải giao kết hợp đồng bằng văn bản, đáp ứng các điều kiện về nội dung, ngôn ngữ và hình thức. Theo Luật sư Trần Thị Lan Phương, khi tham gia hoặc mua hàng theo phương thức đa cấp, người tiêu dùng cần phân biệt rõ hai quan hệ pháp lý khác nhau.
Nếu một cá nhân chỉ mua hàng hóa để sử dụng thì người đó là người tiêu dùng và cần có hóa đơn, chứng từ mua bán, thông tin sản phẩm và chính sách đổi, trả hàng. Nếu cá nhân ký hợp đồng để bán hàng, giới thiệu người khác, phát triển mạng lưới và nhận hoa hồng thì người đó là người tham gia bán hàng đa cấp. Việc mua một sản phẩm không đương nhiên làm phát sinh tư cách thành viên mạng lưới. Doanh nghiệp cũng không được biến một giao dịch mua hàng thông thường thành việc tham gia bán hàng đa cấp khi người tiêu dùng không nhận thức đầy đủ.
Điều 46 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 tiếp tục khẳng định tổ chức bán hàng đa cấp và cá nhân tham gia phải giao kết hợp đồng bằng văn bản; hợp đồng phải đáp ứng điều kiện về ngôn ngữ, hình thức theo Luật và pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp.
Cụ thể quy định của Luật Bảo về quyền lợi người tiêu dùng, theo Điều 29 Nghị định 137/2026/NĐ-CP quy định hợp đồng phải có các nội dung cơ bản gồm thông tin doanh nghiệp và người đại diện theo pháp luật; thông tin người tham gia và người giới thiệu; thông tin hàng hóa; kế hoạch trả thưởng và quy tắc hoạt động; quyền, nghĩa vụ của các bên; phương thức trả hoa hồng, tiền thưởng qua ngân hàng; việc mua lại hàng hóa; các trường hợp chấm dứt hợp đồng, nghĩa vụ phát sinh và cơ chế giải quyết tranh chấp.
Hợp đồng phải được lập bằng tiếng Việt, cỡ chữ ít nhất là 12 và màu chữ phải tương phản với màu nền. Nếu sử dụng hợp đồng điện tử, khoản 4 Điều 29 yêu cầu doanh nghiệp lưu trữ hợp đồng dưới dạng thông điệp dữ liệu trên hệ thống quản lý và bảo đảm đáp ứng pháp luật về giao dịch điện tử. Do đó, người tham gia không nên chấp nhận việc chỉ bấm “đồng ý” trên ứng dụng nhưng sau đó không thể đọc lại hoặc tải hợp đồng xuống. Một hợp đồng minh bạch phải bảo đảm người tham gia có thể tiếp cận và lưu giữ các điều khoản liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của mình.
Các quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 góp phần chuyển quan hệ bán hàng đa cấp từ chỗ dựa nhiều vào lời nói và niềm tin cá nhân sang một quan hệ có tài liệu, chứng từ và chủ thể chịu trách nhiệm rõ ràng. Đây là điều kiện quan trọng để phòng ngừa tranh chấp, đồng thời tạo căn cứ giải quyết khi tranh chấp phát sinh.