Quản trị thống nhất không gian phát triển để xuất khẩu hiệu quả hơn

Một trong những bước chuyển chiến lược được đặt ra tại Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV là quản trị thống nhất không gian phát triển, phát huy hiệu quả nguồn lực quốc gia. Theo chuyên gia kinh tế PGS.TS Ngô Trí Long, Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam, với ngành Công Thương, yêu cầu này cần được cụ thể hóa bằng việc tổ chức lại không gian sản xuất, logistics, thị trường và xúc tiến thương mại theo chuỗi giá trị, qua đó biến lợi thế riêng lẻ của từng địa phương thành sức mạnh xuất khẩu chung của quốc gia.

Chuyển từ phân bổ nguồn lực theo địa giới sang hiệu quả phát triển

- Thưa PGS.TS Ngô Trí Long, ông nhìn nhận như thế nào về quản trị thống nhất không gian phát triển, phát huy hiệu quả nguồn lực quốc gia mà Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV đặt ra?

PGS.TS Ngô Trí Long: Theo tôi, đây là một thay đổi rất quan trọng về tư duy quản trị phát triển. Điểm cốt lõi là không thể tiếp tục nhìn đất đai, hạ tầng, công nghiệp, logistics, thị trường và nguồn nhân lực theo từng địa giới hành chính riêng biệt, mà phải đặt trong một chỉnh thể thống nhất, dựa trên lợi thế vùng và hiệu quả tổng thể. Có thể khái quát ngắn gọn là chuyển từ phân bổ nguồn lực theo địa giới sang tổ chức nguồn lực theo hiệu quả phát triển.

Điều này đặc biệt có ý nghĩa với ngành Công Thương, bởi sản xuất, logistics, thương mại và xuất khẩu vốn không vận hành theo ranh giới hành chính. Một sản phẩm điện tử có thể được lắp ráp tại Bắc Ninh, sử dụng linh kiện từ nhiều địa phương, vận chuyển qua Hải Phòng rồi xuất khẩu sang Hoa Kỳ hoặc châu Âu. Một lô cà phê sản xuất tại Tây Nguyên có thể được chế biến ở địa phương khác, đưa xuống cảng miền Trung hoặc Đông Nam Bộ rồi mới đi ra thị trường quốc tế.

Nếu mỗi địa phương chỉ tính toán trong phạm vi của mình, rất dễ dẫn tới đầu tư phân tán, logistics chồng chéo, xúc tiến thương mại manh mún. Trong khi đó, doanh nghiệp cần một chuỗi cung ứng thông suốt. Vì vậy, với ngành Công Thương, quản trị thống nhất không gian phát triển phải được cụ thể hóa thành quản trị thống nhất không gian sản xuất - logistics - thị trường - xuất khẩu.

- Đặt yêu cầu này vào thực tiễn xuất khẩu hiện nay, theo ông, đâu là vấn đề đáng lưu ý nhất?

PGS.TS Ngô Trí Long: Trước hết phải khẳng định xuất khẩu tiếp tục là một động lực quan trọng của tăng trưởng. Tám tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam ước đạt khoảng 374 tỷ USD, tăng hơn 22% so với cùng kỳ; công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục giữ vai trò chủ lực. Nhưng trong giai đoạn mới, chúng ta không thể chỉ hỏi “xuất khẩu được bao nhiêu”, mà phải trả lời thêm ba câu hỏi: Giá trị được tạo ra ở đâu; doanh nghiệp Việt giữ lại được bao nhiêu; và các nguồn lực quốc gia đã được kết nối hiệu quả hay chưa?

Hiện khu vực FDI vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch xuất khẩu. Điều đó cho thấy đóng góp rất quan trọng của khu vực này, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu phải nâng cao khả năng tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi cung ứng. Một khu công nghiệp có thể thu hút tập đoàn lớn, nhưng nếu doanh nghiệp trong nước xung quanh không trở thành nhà cung ứng thì hiệu ứng lan tỏa còn hạn chế.

Một địa phương có nông sản tốt nhưng thiếu chế biến, kho lạnh, logistics và hệ thống phân phối quốc tế thì lợi thế chưa chuyển thành giá trị xuất khẩu tương xứng. Do đó, mục tiêu xuất khẩu thời gian tới không chỉ là tăng kim ngạch, mà phải đồng thời nâng tỷ lệ nội địa hóa, giá trị gia tăng trong nước, năng lực doanh nghiệp Việt và vị trí của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

- Theo ông, logistics có phải là một trong những điểm nghẽn lớn nhất của việc tổ chức không gian phát triển hiện nay?

PGS.TS Ngô Trí Long: Đúng vậy. Logistics chính là nơi nhìn thấy khá rõ chi phí của sự chia cắt không gian kinh tế. Chi phí logistics của Việt Nam hiện vẫn cao, làm tăng giá thành và giảm sức cạnh tranh của hàng hóa xuất khẩu. Vấn đề không chỉ là xây thêm trung tâm logistics, mà quan trọng hơn phải hình thành mạng lưới logistics quốc gia thống nhất, trong đó cảng biển, đường sắt, cao tốc, cửa khẩu, sân bay, khu công nghiệp, trung tâm phân phối và vùng nguyên liệu được kết nối như một hệ thống.

Không nên xây trung tâm logistics chỉ vì một địa phương muốn có một dự án như vậy. Cần trả lời rất rõ: Trung tâm đó phục vụ nguồn hàng nào, kết nối với cảng nào, hành lang vận tải nào, chuỗi sản xuất nào và giúp doanh nghiệp giảm được bao nhiêu chi phí. Thước đo phải là hiệu quả của toàn chuỗi, không phải số lượng dự án của từng địa phương. Đó chính là tinh thần quản trị thống nhất không gian phát triển.

Xúc tiến thương mại từ sự kiện sang thị trường và chuỗi giá trị

- Trong lĩnh vực xúc tiến thương mại, bước chuyển này cần được thể hiện như thế nào, thưa ông?

PGS.TS Ngô Trí Long:  Theo tôi, đây là lĩnh vực cần đổi mới rất mạnh. Thời gian qua, xúc tiến thương mại đã hỗ trợ tích cực cho doanh nghiệp, nhưng vẫn còn tình trạng phân tán: Trung ương có chương trình riêng, địa phương có chương trình riêng, hiệp hội ngành hàng cũng triển khai riêng; một số hoạt động vẫn thiên về hội chợ, giới thiệu sản phẩm hoặc các chuyến xúc tiến ngắn hạn.

Giai đoạn mới cần chuyển từ “xúc tiến theo sự kiện” sang “xúc tiến theo thị trường và chuỗi giá trị”. Việt Nam đang thực thi 17 FTA, tạo ra không gian thị trường rất rộng. Tuy nhiên, ưu đãi FTA không tự động biến thành đơn hàng nếu doanh nghiệp không đáp ứng tiêu chuẩn, thiếu thông tin thị trường, logistics yếu hoặc chưa kết nối được với hệ thống phân phối quốc tế.

Do đó, Bộ Công Thương cần tiếp tục phát huy vai trò “nhạc trưởng” của hệ sinh thái xúc tiến thương mại quốc gia. Trung ương cần cung cấp dữ liệu thị trường, thông tin về tiêu chuẩn xanh, truy xuất nguồn gốc, phòng vệ thương mại và dịch chuyển chuỗi cung ứng. Hệ thống thương vụ Việt Nam ở nước ngoài phải trở thành “ăng-ten thị trường”, phát hiện nhu cầu và kết nối với nhà mua hàng.

Địa phương tập trung xây dựng nguồn hàng, vùng sản xuất và lựa chọn doanh nghiệp đủ năng lực. Hiệp hội ngành hàng kết nối doanh nghiệp thành chuỗi. Doanh nghiệp là chủ thể trực tiếp ký hợp đồng và chinh phục thị trường. Như vậy, xúc tiến thương mại không chỉ là “đưa doanh nghiệp đi hội chợ”, mà phải trở thành quá trình liên tục từ thông tin thị trường, chuẩn hóa sản phẩm, kết nối nhà mua hàng, ký hợp đồng, tổ chức logistics, duy trì thị trường.

- Ông kỳ vọng điều gì khi bước chuyển này được triển khai thực chất?

PGS.TS Ngô Trí Long: Điều tôi kỳ vọng nhất là Việt Nam sẽ chuyển được từ “nhiều lợi thế riêng lẻ” sang “một năng lực cạnh tranh quốc gia thống nhất”. Chúng ta có vị trí địa kinh tế thuận lợi, nhiều vùng nguyên liệu, hệ thống cảng biển, năng lực công nghiệp ngày càng lớn, mạng lưới FTA rộng và quan hệ thương mại với hầu hết các thị trường lớn. Nhưng nguồn lực chỉ trở thành sức mạnh khi được kết nối. Một vùng nguyên liệu tốt nhưng thiếu chế biến thì giá trị thấp. Một nhà máy hiện đại nhưng công nghiệp hỗ trợ yếu thì giá trị gia tăng trong nước không cao. Một FTA tốt nhưng doanh nghiệp không tận dụng được thì ưu đãi thuế quan chỉ nằm trên giấy. Một cảng biển lớn nhưng kết nối hậu phương yếu thì chi phí logistics vẫn cao. Vì vậy, bước chuyển mà Hội nghị Trung ương 3 đặt ra cần được hiểu là chuyển từ cộng cơ học các nguồn lực sang tạo hiệu ứng cộng hưởng giữa các nguồn lực.

Với ngành Công Thương, đích đến phải là hình thành một không gian phát triển trong đó sản xuất gắn với thị trường; công nghiệp gắn với logistics; địa phương gắn với vùng; doanh nghiệp trong nước gắn với doanh nghiệp FDI; xúc tiến thương mại gắn với chuỗi cung ứng; thị trường trong nước gắn với thị trường toàn cầu. Khi làm được điều đó, Việt Nam không chỉ xuất khẩu nhiều hơn mà quan trọng hơn là xuất khẩu hiệu quả hơn, chủ động hơn và giữ lại nhiều giá trị hơn cho nền kinh tế. Đó cũng là cách ngành Công Thương hiện thực hóa thiết thực yêu cầu quản trị thống nhất không gian phát triển, phát huy hiệu quả nguồn lực quốc gia mà Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV đã đặt ra.

 Xin trân trọng cảm ơn ông!