Tin Khu Vực
Biện pháp cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán đã được thực hiện trên 50 quốc gia với kỳ vọng sẽ giúp người tiêu dùng, đặc biệt là thanh thiếu niên giảm tiếp xúc, điều chỉnh nhận thức và làm giảm hành vi hút thuốc lá trong tương lai. Các trường hợp quốc tế này cũng chỉ ra kinh nghiệm về việc thiết kế các phương thức triển khai đảm bảo đạt được hiệu quả của chính sách.
Singapore và Malaysia hướng dẫn bằng quy định cụ thể
Singapore là một trong số những hình mẫu tại châu Á. Là quốc gia có hệ thống bán lẻ hiện đại với năng lực quản trị hàng đầu, chính quyền nước này áp dụng quy định cấm trưng bày với một quá trình chuẩn bị tương đối dài, tiến hành tham vấn sâu rộng và thiết lập quỹ thời gian hợp lý để các điểm bán điều chỉnh hoạt động.
Các lựa chọn tủ lưu trữ và nhãn nhận diện dành cho các điểm bán thuốc lá tại Singapore.
Trong đó, hình thức thường được sử dụng nhất là tủ dạng cửa lùa chuyên dụng. Bên trong không gian lưu trữ, các nhãn nhận diện giá (price labels) tiêu chuẩn được xếp ngay dưới từng sản phẩm. Cơ chế “mở - đóng” trong vài giây này vừa bảo đảm sản phẩm bị che khuất hoàn toàn khỏi tầm nhìn khi không có giao dịch, vừa cung cấp đủ dấu hiệu nhận diện khi cần thiết để người bán thao tác chính xác theo yêu cầu của người mua, hạn chế tối đa sự ùn ứ tại khu vực thu ngân của ngành bán lẻ và đảm bảo quyền lựa chọn sản phẩm hợp pháp của người tiêu dùng.
Ngoài hướng dẫn về quy cách tủ chứa, Singapore còn cho phép điểm bán sử dụng thêm bảng giá sản phẩm nhưng không được trưng bày mà chỉ cung cấp cho khách hàng khi có yêu cầu. Bảng giá chỉ bao gồm tên nhãn hiệu/chủng loại, giá bán, mã vạch và mã hàng hóa, khối lượng tịnh hoặc số lượng. Bảng giá phải sử dụng cỡ chữ thống nhất không vượt quá 5mm, không in đậm, gạch chân hoặc làm nổi bật thông tin, không chứa hình ảnh hoặc logo, được in trên giấy trắng trơn khổ không quá A4 và mỗi điểm bán chỉ được sử dụng một bảng giá cho mỗi ngôn ngữ chính thức.
Kinh nghiệm gần đây của Malaysia cũng tái khẳng định tầm quan trọng của cách tiếp cận thấu đáo. Về hiệu lực của quy định, Malaysia thiết lập một “thời gian ân hạn” (grace period) trong nhiều tháng để toàn bộ hệ thống thương mại có thời gian chuẩn bị tuân thủ.
Tủ lưu trữ và danh mục giá tương ứng với từng sản phẩm thuốc lá được sử dụng để đảm bảo quyền tiếp cận thông tin của người tiêu dùng tại Malaysia.
Cùng với đó, khi thực hiện cấm trưng bày thuốc lá, nước này áp dụng một giải pháp dung hòa “cấm trưng bày” và “quyền tiếp cận thông tin của người tiêu dùng”. Tại các chuỗi cửa hàng tiện lợi, thuốc lá được che kín hoàn toàn, song cơ quan quản lý cho phép niêm yết các Bảng danh mục sản phẩm và giá bán trung tính (chỉ sử dụng văn bản đen trắng để thể hiện tên và giá bán của từng loại sản phẩm, không chứa logo hay yếu tố quảng bá thương hiệu) kèm giấy dán thông báo trên tủ chứa với nội dung “Có bán thuốc lá tại đây” (Rokok ada dijual di sini) hoặc “Có bán Vape tại đây” (Roko dan Vape ada dijual di sini).
Công cụ này vẫn giúp đáp ứng nhu cầu giao dịch tự do của người trưởng thành, đặc biệt là du khách quốc tế vốn gặp rào cản ngôn ngữ, đồng thời ngăn chặn nguy cơ các điểm bán hiện đại bị ùn ứ do mất quá nhiều thời gian giải thích và tìm kiếm sản phẩm cho khách hàng.
Kinh nghiệm mang tính tham chiếu từ Thái Lan và Úc
Trường hợp Thái Lan là một bài học mang tính ứng dụng cao đối với mạng lưới bán lẻ truyền thống. Xuất phát từ nhu cầu bảo toàn sức chống chịu của hàng triệu hộ kinh doanh nhỏ lẻ, tránh tạo ra chi phí tuân thủ lớn đối với các điểm bán do phải trang bị tủ chứa với quy cách cầu kỳ, Thái Lan đã linh hoạt áp dụng hệ thống “kệ che tự đóng” (self-closing flaps). Đây là các nắp che bằng nhựa đục được lắp đặt trực tiếp lên các kệ hàng sẵn có.
Danh mục giá và kệ thuốc lá có nắp che tự đóng tại các cửa hàng bán lẻ của Thái Lan.
Khi thao tác, người bán chỉ cần lật nhẹ nắp nhựa, và ngay khi buông tay, nắp nhựa tự động sập xuống che kín sản phẩm. Giải pháp có chi phí đầu tư thấp này vừa giúp các hộ kinh doanh truyền thống tuân thủ quy định pháp luật, vừa duy trì trật tự kinh doanh mà không tạo ra gánh nặng tài chính hoặc bất cập hậu cần cho người dân. Còn ở các điểm bán lẻ truyền thống khác, chủ cửa hàng có thể in một bảng giá nêu tên sản phẩm kèm giá bán tương ứng, miễn là không tạo ra bất kỳ sự khác biệt nào về mặt hiển thị thông tin giữa các nhãn hiệu.
Trong khi đó, Úc được đánh giá là quốc gia sở hữu hệ thống kiểm soát thuốc lá nghiêm ngặt bậc nhất toàn cầu, mô hình của Úc thường là nguồn tham chiếu cho nhiều quốc gia.
Bảng danh mục giá và tủ lưu trữ sản phẩm thuốc lá được sử dụng tại các cửa hàng ở Úc.
Đơn cử như tại bang New South Wales nơi quy định cấm trưng bày được thực hiện mạnh tay, các điểm bán lẻ chỉ được phép niêm yết giá thuốc lá thông qua các nhãn giá nhỏ (diện tích tối đa 35 cm2) gắn trực tiếp trên quầy hoặc một bảng giá chung (tối đa 2.000 cm2) đặt ngay sát thiết bị bán hàng. Nội dung niêm yết chỉ hiển thị tên và giá bán của từng loại sản phẩm.
Trong bối cảnh Việt Nam cũng đang đề xuất chính sách cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, các bài học và kinh nghiệm trên có giá trị tham chiếu cao để xây dựng kế hoạch thực thi khoa học, bao gồm việc quy định chi tiết và định nghĩa cụ thể về “trưng bày”, tiêu chuẩn và quy cách tủ/khu vực chứa sản phẩm hợp lệ, quy trình kiểm tra và tiêu chí xử phạt vi phạm. Đồng thời, tạo hành lang để các lực lượng chức năng quản lý thị trường được tham gia vào quá trình thiết kế tính khả dụng của chính sách.
Các nước càng phát triển, thời gian chuyển tiếp càng được chú trọng:
Ở Canada, tỉnh bang Ontario, đạo luật Smoke-Free Ontario có hiệu lực từ tháng 5/2006, nhưng trong giai đoạn chuyển tiếp kéo dài đến tháng 5/2008 (24 tháng), các điểm bán vẫn được phép trưng bày thuốc lá dưới những điều kiện hạn chế hơn như chỉ được trưng bày từng đơn vị sản phẩm riêng lẻ và không được trưng bày theo thùng hoặc số lượng lớn. Chỉ sau khi hệ thống bán lẻ đã có thời gian thích ứng với các yêu cầu mới, quy định cấm trưng bày hoàn toàn mới chính thức được áp dụng.
Tương tự, Vương quốc Anh cũng lựa chọn lộ trình triển khai tương đối dài thay vì chỉ vài tháng cho toàn bộ hệ thống bán lẻ. Đạo luật Sức khỏe (Health Act) được Quốc hội Anh thông qua năm 2009. Theo lộ trình thực hiện, quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán được áp dụng trước đối với các cửa hàng quy mô lớn (large shops) từ ngày 6/4/2012, trong khi các cửa hàng nhỏ hơn chỉ phải tuân thủ đầy đủ từ ngày 6/4/2015. Như vậy, kể từ khi đạo luật được ban hành đến thời điểm toàn bộ hệ thống bán lẻ phải thực hiện đầy đủ đã có khoảng thời gian chuẩn bị kéo dài 6 năm và nếu chỉ tính riêng các cửa hàng quy mô lớn (nhóm đối tượng đầu tiên chịu sự điều chỉnh của Luật) thì thời gian chuyển tiếp là 3 năm. Cùng với đó là hoạt động thực thi cũng được triển khai theo từng nhóm đối tượng khác nhau.
Các nghiên cứu đánh giá sau triển khai cho thấy việc áp dụng theo lộ trình không làm giảm hiệu quả của chính sách. Trong giai đoạn thực hiện từ năm 2012 đến năm 2015, mức độ nhận biết nhãn hiệu thuốc lá trong thanh thiếu niên đã giảm đáng kể, trong khi tỷ lệ thanh thiếu niên có xu hướng dễ bị tác động bởi hành vi hút thuốc cũng giảm từ 28% xuống còn 18%.