Phát triển điện mặt trời: Lấp khoảng trống nguồn nhân lực chất lượng cao

Trước những cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo nói chung và điện mặt trời nói riêng, theo các chuyên gia, điện mặt trời Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Tuy nhiên, đi kèm với sự phát triển này là chu kỳ sàng lọc, nơi hiệu quả vận hành và chất lượng hệ thống trở thành thước đo thay cho quy mô công suất.

Sự chuyển pha này đồng thời bộc lộ rõ những khoảng trống về nguồn nhân lực, từ lực lượng thi công “tay ngang” đến đội ngũ kỹ sư thiếu kỹ năng tích hợp, vận hành và quản lý năng lượng trong bối cảnh mới. Khi các công nghệ như lưu trữ năng lượng (BESS), lưới điện thông minh hay hệ thống quản lý năng lượng... ngày càng phổ biến, yêu cầu đối với nhân lực không chỉ dừng ở chuyên môn đơn ngành mà đòi hỏi năng lực liên ngành sâu.

Xung quanh vấn đề này, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với ông Trần Quốc Tâm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng tái tạo TP. Hồ Chí Minh.

Doanh nghiệp đang thiếu nguồn nhân lực chất lượng

- Trong bối cảnh phát triển điện mặt trời bước vào giai đoạn chọn lọc và tối ưu hiệu quả, Hiệp hội đánh giá như thế nào về chất lượng nguồn nhân lực hiện nay, đặc biệt ở các vị trí kỹ thuật cao?

​- Ông Trần Quốc Tâm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng tái tạo TP. Hồ Chí Minh: Để đánh giá đúng chất lượng nguồn nhân lực hiện nay, chúng ta cần nhìn lại bối cảnh lịch sử của giai đoạn 2019 - 2020. Đó là thời điểm Việt Nam đối diện với nguy cơ thiếu điện. Trước tình hình đó, Chính phủ đã ban hành các chính sách khuyến khích rất kịp thời cho năng lượng tái tạo hấp dẫn. Tính đến cuối năm 2020, Việt Nam đã sở hữu khoảng 16,6 GW điện mặt trời với hơn 101.000 hệ thống mái nhà được lắp đặt.

​Tuy nhiên, vấn đề nhân sự được đặt ra. Thứ nhất, là lực lượng lao động mang tính "tay ngang". Do thị trường bùng nổ quá nhanh, đội ngũ kỹ thuật và lắp đặt thời điểm đó phần lớn là lao động dịch chuyển từ các ngành khác sang, chủ yếu là "vừa làm vừa học". Vì vậy, việc thi công không đạt yêu cầu kỹ thuật và không hợp chuẩn là điều tất yếu.

​Thứ hai là sự thiếu hụt trong đào tạo và tiêu chuẩn. Giai đoạn đó, các trường đại học, cao đẳng chưa kịp xây dựng chuyên ngành hoặc giáo trình về năng lượng tái tạo. Thêm vào đó, tài liệu kỹ thuật từ các hãng công nghệ lớn chủ yếu bằng tiếng Anh, tạo nên rào cản lớn cho việc tiếp cận kiến thức chuẩn xác của lực lượng thi công tại hiện trường.

​Đánh giá thực trạng hiện nay, khi thị trường chuyển dịch sang giai đoạn chọn lọc và tối ưu hóa hiệu quả, bài toán đặt ra không còn là "lắp được bao nhiêu MW" mà là "hệ thống vận hành an toàn ra sao, tuổi thọ kéo dài thế nào và hiệu quả đầu tư đạt mức tối đa hay không". Lúc này, chất lượng nhân lực bộc lộ rõ sự phân hóa. Trong đó, nhân lực phổ thông (thi công, lắp đặt cơ học...) đang dư thừa rất nhiều.

Giải pháp lấp đầy khoảng trống nguồn nhân lực

Theo đánh giá của ông, đâu là khoảng cách lớn nhất giữa kỹ năng của lao động hiện tại với yêu cầu thực tế của doanh nghiệp, nhất là trong các lĩnh vực mới như lưu trữ năng lượng (BESS), tích hợp hệ thống và quản lý năng lượng thông minh?

​- Ông Trần Quốc Tâm: Thị trường Việt Nam đã và đang tiếp tục hình thành được một lực lượng lao động có kinh nghiệm thực tế nhất định nhờ quá trình "vừa làm vừa học". Tuy nhiên, nếu xét theo nhu cầu và đòi hỏi thực tế của doanh nghiệp trong giai đoạn mới, khoảng cách này vẫn còn rất xa.

​Dưới góc nhìn của các chuyên gia Hiệp hội Năng lượng tái tạo TP. Hồ Chí Minh, có 3 khoảng cách lớn nhất cần phải thu hẹp ngay lập tức.

​Thứ nhất, sự thay đổi trong tư duy vận hành lưới điện: Lưới điện hiện tại và tương lai đã khác xa so với cách vận hành của lưới điện truyền thống. Sự tham gia ngày càng lớn của điện gió và điện mặt trời phụ thuộc lớn vào thời tiết. Do đó, doanh nghiệp đòi hỏi nhân sự phải có năng lực phân tích dữ liệu, dự báo công suất và điều độ linh hoạt để đảm bảo an toàn hệ thống.

​Thứ hai là lấp đầy những lỗ hổng kiến thức về công nghệ lưu trữ năng lượng (BESS). Thực tế cho thấy BESS được xem là "trái tim" của hệ thống năng lượng mới. Tuy nhiên, đây lại là một công nghệ rất mới tại Việt Nam. Nhân lực hiện tại đang thiếu hụt trầm trọng kiến thức chuyên sâu về quản lý chu kỳ sạc/xả, các tiêu chuẩn an toàn phòng chống cháy nổ, và đặc biệt là cách thức tích hợp hệ thống pin lưu trữ vào lưới điện doanh nghiệp.

​Thứ ba là sự thiếu hụt kỹ năng liên ngành trong quản lý năng lượng thông minh. Xu hướng hiện nay đòi hỏi sự tích hợp giữa điện, công nghệ thông tin và tự động hóa (như hệ thống SCADA, Microgrid, phần mềm quản lý năng lượng EMS). Tuy nhiên, phần lớn kỹ sư hiện tại chỉ mạnh ở một chuyên ngành đơn lẻ. Chúng ta đang rất thiếu những người vừa hiểu sâu về điện, vừa làm chủ được các giải pháp phần mềm để tối ưu hóa chi phí và dòng công suất cho khách hàng.

- Dưới góc độ Hiệp hội, những giải pháp nào có thể được thúc đẩy thực hiện trong thời gian này, để nguồn nhân lực ngành điện mặt trời có thể đáp ứng các yêu cầu từ các doanh nghiệp?

​- Ông Trần Quốc Tâm: Dưới góc nhìn của Hiệp hội Năng lượng tái tạo TP. Hồ Chí Minh, chúng tôi đã nghiên cứu và đưa ra nhận định cần triển khai song song nhiều giải pháp từ ngắn hạn, trung hạn cho đến dài hạn.

​Cụ thể, về giải pháp ngắn hạn, cần đẩy mạnh các chương trình bồi dưỡng, đào tạo thực chiến cho lực lượng hiện có. Đối với lực lượng lao động đã có kinh nghiệm thực tế từ giai đoạn trước nhưng còn thiếu kiến thức chuẩn, giải pháp cấp bách là tổ chức các khóa đào tạo ngắn hạn và thực chiến để cập nhật công nghệ mới, nâng cao tay nghề thi công và kỹ năng vận hành (O&M) theo chuẩn quốc tế.

Về trung hạn, cần thực hiện đào tạo cấp tốc đội ngũ kế thừa. Tương tự như mô hình "quân trường thời chiến", cần có các chương trình huấn luyện tập trung từ 3 - 6 tháng cho kỹ sư mới ra trường hoặc lao động chuyển ngành. Học viên sẽ được đưa thẳng vào các phòng lab thực chiến hoặc công trình để rèn luyện kỹ năng xử lý sự cố thực tế.

​Còn về dài hạn, việc phát triển bền vững theo mô hình "4 Nhà" được xem là chiến lược trong đào tạo nguồn nhân lực trong kỷ nguyên ngành năng lượng tái tạo gồm: Nhà nước - Nhà trường - Nhà thầu và Nhà chế tạo.

Trong đó, ​Nhà nước định hướng, ban hành tiêu chuẩn, quy định pháp lý và công nhận chứng chỉ hành nghề. Nhà trường cung cấp kiến thức nền tảng vững chắc và phương pháp luận. Các nhà thầu mang đến môi trường thực chiến (thiết kế, thi công, quản lý dự án thực tế...). Còn Nhà chế tạo (các hãng sản xuất thiết bị) sẽ cập nhật công nghệ mới và hướng dẫn chuyên sâu về tính năng, cách thức vận hành sản phẩm...

- Trân trọng cảm ơn ông!

Ông Trần Quốc Tâm nhấn mạnh, thời gian qua, Chính phủ và Bộ Công Thương đã liên tiếp ban hành các cơ chế, chính sách nhằm thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện mặt trời mái nhà. Với dư địa phát triển còn lớn, lĩnh vực này được đánh giá vẫn còn nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp và lực lượng kỹ thuật tham gia. Do vậy, việc đẩy mạnh các chương trình đào tạo nguồn nhân lực là vô cùng cần thiết trong giai đoạn hiện nay.