Phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn mới: Cơ sở khoa học và định hướng chính sách

Hội thảo do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp với Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và Hội đồng Lý luận Trung ương tổ chức.

Con người là trung tâm của chiến lược phát triển

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS Đoàn Minh Huấn - Ủy viên Bộ Chính trị, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho biết, sau gần 40 năm đổi mới, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng về phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Theo Báo cáo Phát triển con người toàn cầu năm 2025, chỉ số HDI của Việt Nam đạt 0,766, xếp thứ 93 thế giới, phản ánh những tiến bộ tích cực về tuổi thọ, giáo dục, thu nhập và chất lượng cuộc sống của người dân.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, phát triển con người ở Việt Nam hiện nay vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức mới. Bất bình đẳng trong tiếp cận các cơ hội phát triển giữa các vùng miền, nhóm xã hội và nhóm dân cư vẫn còn tồn tại; khoảng cách thu nhập, khoảng cách số và sự chênh lệch trong khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội có xu hướng gia tăng trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển kinh tế tri thức.

Đồng thời, Việt Nam cũng đang phải đối mặt với những thách thức ngày càng phức tạp như biến đổi khí hậu, già hóa dân số, dịch bệnh, các nguy cơ an ninh phi truyền thống và những vấn đề liên quan đến an ninh con người.

"Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy phát triển, hoàn thiện thể chế và xây dựng chính sách phát triển con người theo hướng toàn diện, bao trùm, bền vững và thích ứng với bối cảnh mới", PGS.TS. Đoàn Minh Huấn nhấn mạnh.

Tại hội thảo, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng - Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương cho rằng, Đại hội XIV của Đảng đã có nhiều đổi mới quan trọng về tư duy lý luận và định hướng chiến lược đối với sự nghiệp phát triển con người Việt Nam.

Đại hội XIV đã đặt con người vào đúng vị trí trung tâm của chiến lược phát triển quốc gia: "Phát triển xã hội bền vững là phát triển cho con người, vì con người, vì hạnh phúc con người". Từ đó, Đại hội nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy tăng trưởng thiên về số lượng sang phát triển hài hòa giữa số lượng và chất lượng, lấy chất lượng sống, trình độ văn minh, năng lực sáng tạo và cơ hội thụ hưởng của người dân làm thước đo quan trọng. Phát triển con người Việt Nam mới phải toàn diện về tri thức, thể chất, đạo đức, kỹ năng, khả năng thích ứng và phát triển liên tục.

Đại hội cũng đề cao vai trò của hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị con người với các phẩm chất yêu nước, tự cường, nhân ái, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương và sáng tạo. Trong bối cảnh chuyển đổi số, Đại hội xác định phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nhân lực số, xã hội học tập và đổi mới sáng tạo là nền tảng để xây dựng mô hình phát triển nhanh, bền vững, bao trùm và nhân văn.

Theo Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, phát triển con người hiện nay về thực chất là phát triển con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Đây là vấn đề rất cốt lõi mang tầm chiến lược để thực hiện cho bằng được di huấn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "muốn xây dựng thành công xã hội chủ nghĩa, chúng ta phải có con người mới xã hội chủ nghĩa".

"Đây không phải vấn đề mới nhưng là vấn đề rất mới về nội hàm, không chỉ là việc vượt qua những tư duy cũ về "con người mới" trong thời kỳ kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp; quá tuyệt đối hóa mô hình "con người khuôn mẫu" duy ý chí, cứng nhắc, đối lập với yêu cầu phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, kinh tế tri thức, sáng tạo xã hội. Theo đó con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa ngày nay phải là con người hiện đại, bản lĩnh, trí tuệ, nhân văn, tự chủ, tự cường, giàu khát vọng phát triển và tận hiến cho sự nghiệp xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong kỷ nguyên mới", GS.TS Nguyễn Xuân Thắng phân tích.

Xây dựng công dân Việt Nam bản lĩnh trong thời đại số 

Từ thực tiễn phát triển hiện nay, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng cho rằng, phát triển con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới phải bắt đầu từ việc nhận diện đầy đủ những biến đổi sâu sắc của thời đại. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa và công nghệ số đang làm thay đổi cấu trúc kinh tế, thị trường lao động, phương thức sống, học tập, giao tiếp, hệ giá trị và cấu trúc xã hội. Cùng đó, các thách thức về bất bình đẳng số, tụt hậu kỹ năng, sức khỏe tinh thần, an ninh dữ liệu, già hóa dân số, biến đổi khí hậu, di cư lao động và biến đổi gia đình đang đặt ra nhiều vấn đề xã hội mới.

Do đó, cần tiếp tục nâng tầm lý luận về phát triển con người Việt Nam toàn diện, bền vững, bao trùm, gắn với an ninh, an toàn và hạnh phúc. Con người mới Việt Nam xã hội chủ nghĩa phải hài hòa giữa trí tuệ, đạo đức, văn hóa, bản lĩnh, năng lực số, khát vọng phát triển, trách nhiệm xã hội, tinh thần cống hiến, năng lực hội nhập và sáng tạo, đồng thời giữ vững bản sắc dân tộc, giá trị nhân văn của chủ nghĩa xã hội.

Phải tạo bước chuyển căn bản có tính nền tảng trong tư duy phát triển con người, từ cách tiếp cận quản lý hành chính, áp đặt, thiết chế cứng nhắc sang kiến tạo môi trường và các điều kiện thể chế, văn hóa và xã hội để con người tự phát triển. Tiếp tục đẩy mạnh dân chủ hóa và xã hội hóa phát triển con người, xây dựng các thiết chế xã hội khuyến khích tự do sáng tạo, tinh thần trách nhiệm, ý thức công dân và tính hành động cao trong xây dựng một xã hội trật tự, kỷ cương.

Xây dựng năng lực quốc gia về quản trị không gian số, phát triển văn hóa số, bảo đảm chủ quyền dữ liệu, an ninh tư tưởng và an ninh văn hóa; nâng cao năng lực chủ động thích ứng và làm chủ công nghệ của con người trước những tác động ngày càng sâu rộng của trí tuệ nhân tạo, nền tảng số và dòng chảy thông tin xuyên biên giới.

Chủ động mở rộng không gian phát triển con người thông qua hợp tác và hội nhập quốc tế về giáo dục, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và đào tạo nhân lực chất lượng cao; từng bước hình thành thế hệ công dân Việt Nam toàn cầu, có năng lực cạnh tranh quốc tế, tư duy mở, năng lực số và bản lĩnh văn hóa, đồng thời giữ vững bản sắc dân tộc, lợi ích quốc gia và định hướng xã hội chủ nghĩa.

Đặc biệt, tháo gỡ các điểm nghẽn thể chế, chính sách trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, trọng dụng nhân tài, gắn giáo dục với khoa học công nghệ và thị trường lao động, xây dựng môi trường văn hóa, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Trên cơ sở tổng kết thực tiễn và nghiên cứu lý luận, cần sớm xây dựng chiến lược tổng thể quốc gia, thậm chí nghiên cứu ban hành nghị quyết chuyên đề về phát triển con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

"Tư duy phát triển phải chuyển từ quản lý hành chính sang kiến tạo môi trường để con người tự phát triển, làm chủ không gian số, hội nhập quốc tế và trở thành chủ thể sáng tạo giá trị. Xây dựng hệ chỉ số phát triển con người Việt Nam hiện đại, phản ánh thu nhập, giáo dục, sức khỏe, năng lực số, đổi mới sáng tạo, hạnh phúc, bản lĩnh văn hóa và trách nhiệm xã hội", GS.TS Nguyễn Xuân Thắng nhấn mạnh.

Thông qua phiên trình bày và phiên thảo luận, các chuyên gia, nhà khoa học và nhà quản lý cùng làm sáng tỏ hơn những vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn mới.

Các ý kiến tại hội thảo góp phần làm rõ hơn nội hàm của phát triển con người trong bối cảnh mới trên cơ sở tiếp cận các quan điểm phát triển hiện đại và vận dụng phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam. Đây cũng là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện tư duy lý luận của Đảng về phát triển con người, đáp ứng yêu cầu của bối cảnh phát triển mới.