PGS. TS Nguyễn Văn Sáu: Con người là chủ thể quyết định trong quốc phòng, an ninh

Phát biểu tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiến tạo các chuẩn mực trách nhiệm đối với công nghệ mới và công nghiệp quốc phòng: "Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ lượng tử, hệ thống tự động, công nghệ không gian, an ninh mạng và chuỗi cung ứng công nghệ cao đang định hình lại an ninh quốc tế".

Trong quốc phòng - an ninh, câu hỏi hệ trọng không phải là công nghệ mạnh đến đâu mà là con người có thể kiểm soát được công nghệ ấy đến mức nào. Vì vậy, cần thúc đẩy đối thoại về AI trong quốc phòng - an ninh, bảo đảm trách nhiệm cuối cùng của con người trong các quyết định có hệ quả nghiêm trọng... công nghiệp quốc phòng cần phục vụ phòng vệ chính đáng và ổn định khu vực, không trở thành động lực cho chạy đua vũ trang.

Để làm rõ nguyên tắc bảo đảm trách nhiệm cuối cùng của con người khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào lĩnh vực quốc phòng - an ninh, một nội dung cốt lõi trong thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23, phóng viên Báo Công Thương đã có cuộc trao đổi với Thiếu tướng, PGS. TS Nguyễn Văn Sáu, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng.

Yêu cầu cốt lõi để bảo đảm quốc phòng, an ninh trong kỷ nguyên số

- Thưa Thiếu tướng, phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 đặt ra mệnh đề mang tính thời đại. Mệnh đề đó cần được cụ thể hóa ra sao trong xây dựng lực lượng vũ trang hiện đại của nước ta hiện nay?

PGS. TS Nguyễn Văn Sáu: Phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 nêu lên một nguyên tắc có ý nghĩa chiến lược, giá trị quyết định không nằm ở chỗ công nghệ mạnh, hiện đại đến đâu, mà ở chỗ con người kiểm soát, định hướng và chịu trách nhiệm đối với công nghệ đó như thế nào. Đây là vấn đề về chính trị, pháp lý, đạo đức và an ninh quốc gia.

Đối với quá trình xây dựng Quân đội nhân dân và Công an nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, nguyên tắc này cần được cụ thể hóa trên bốn phương diện trọng yếu.

Trước hết, phải khẳng định, con người luôn là chủ thể quyết định trong mọi hoạt động quốc phòng, an ninh. Dù AI, dữ liệu lớn hay các hệ thống tự động có thể hỗ trợ phân tích, dự báo, nhận diện mục tiêu và tham mưu phương án tác chiến, quyền ra quyết định cuối cùng liên quan đến sử dụng lực lượng, vũ khí và các biện pháp an ninh đặc biệt phải thuộc về con người. Công nghệ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế vai trò lãnh đạo, chỉ huy và trách nhiệm của cán bộ.

Một yêu cầu quan trọng là xây dựng hành lang pháp lý, quy chế quản lý và cơ chế giám sát chặt chẽ đối với việc ứng dụng công nghệ mới trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh. Mọi hệ thống AI được đưa vào sử dụng phải bảo đảm tính minh bạch, khả năng kiểm chứng, truy vết trách nhiệm và kiểm soát rủi ro. Tình trạng phụ thuộc hoàn toàn vào các thuật toán “hộp đen” mà con người không thể giải thích hoặc kiểm soát là điều phải kiên quyết loại bỏ.

Chú trọng xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, giỏi công nghệ, vững vàng về bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp và ý thức trách nhiệm. Trong kỷ nguyên số, người cán bộ cần năng lực làm chủ công nghệ, có khả năng nhận diện những nguy cơ từ công nghệ, ngăn chặn việc lạm dụng AI, không gian mạng hoặc dữ liệu lớn vào các mục đích gây mất ổn định xã hội và đe dọa chủ quyền quốc gia.

Việt Nam cần chủ động tham gia các cơ chế đối thoại, xây dựng chuẩn mực quốc tế về AI quân sự, an ninh mạng và các công nghệ mới nổi, góp phần thể hiện trách nhiệm của một quốc gia yêu chuộng hòa bình, ngăn ngừa nguy cơ chạy đua vũ trang công nghệ cao và giảm thiểu những tính toán sai lầm chiến lược.

Theo tôi, hiện đại hóa lực lượng vũ trang ngoài những máy móc hiện đại tiên tiến, còn là nâng cao năng lực con người trong việc làm chủ công nghệ - yêu cầu cốt lõi để bảo đảm quốc phòng, an ninh trong kỷ nguyên số, đồng thời giữ vững nguyên tắc nhân văn, chính nghĩa và trách nhiệm trong bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

- Vậy, Việt Nam cần có những bước đi chủ động nào để góp phần thúc đẩy đối thoại, thiết lập các quy tắc ứng xử chung về AI trong hợp tác an ninh khu vực, thưa Thiếu tướng?

PGS. TS Nguyễn Văn Sáu: AI đang tác động ngày càng sâu sắc đến môi trường an ninh toàn cầu. Thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phản ánh trách nhiệm của Việt Nam đối với hòa bình, ổn định khu vực, đồng thời thể hiện tầm nhìn dài hạn về quản trị các công nghệ mới nổi. Để góp phần thúc đẩy đối thoại và hình thành các quy tắc ứng xử chung, Việt Nam cần chủ động thực hiện một số định hướng lớn.

Thứ nhất, tiếp tục phát huy vai trò thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế, tích cực tham gia các diễn đàn đa phương như ASEAN, Liên hợp quốc, Đối thoại Shangri-La và các cơ chế quốc phòng, an ninh khu vực để thúc đẩy thảo luận về quản trị AI; từng bước xây dựng nhận thức chung rằng AI phải phục vụ hòa bình, phát triển và an ninh con người, không trở thành công cụ gây bất ổn hoặc đối đầu chiến lược.

Thứ hai, thúc đẩy việc hình thành các nguyên tắc nền tảng trong sử dụng AI phục vụ quốc phòng, an ninh. Trong đó, con người giữ quyền kiểm soát cuối cùng đối với các quyết định liên quan đến sử dụng vũ lực; bảo đảm tính minh bạch, khả năng giải trình và trách nhiệm pháp lý của các hệ thống AI; ngăn ngừa việc phát triển các ứng dụng AI có nguy cơ kích hoạt xung đột hoặc làm gia tăng chạy đua vũ trang.

Thứ ba, đẩy mạnh hợp tác quốc tế về nghiên cứu, đào tạo và chia sẻ kinh nghiệm quản trị AI. Đây là giải pháp quan trọng nhằm thu hẹp khoảng cách công nghệ, nâng cao năng lực làm chủ AI của các quốc gia đang phát triển, xây dựng lòng tin chiến lược giữa các nước. Khi có sự minh bạch và hiểu biết lẫn nhau, nguy cơ hiểu lầm hoặc tính toán sai lầm trong môi trường an ninh số sẽ được hạn chế đáng kể.

Thứ tư, trong nước cần xây dựng hệ thống pháp luật, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế kiểm soát phù hợp với các chuẩn mực quốc tế tiên tiến. Một quốc gia muốn đóng góp vào việc xây dựng luật chơi chung trước hết phải chứng minh được năng lực quản trị hiệu quả ngay trong thực tiễn của mình.

Tôi cho rằng, đóng góp thiết thực nhất của Việt Nam chính là chủ động thúc đẩy một môi trường hợp tác, minh bạch và có trách nhiệm. Đó cũng là cách để AI trở thành động lực cho hòa bình, ổn định và phát triển bền vững, thay vì trở thành nguồn gốc của những rủi ro an ninh mới trong khu vực và trên thế giới.

Cần đặc biệt coi trọng yếu tố con người

- Trong tình hình địa chính trị hiện nay, Quân đội ta đang xây dựng năng lực tự cường và bộ lọc phòng ngừa rủi ro như thế nào để bảo vệ vững chắc hạ tầng dữ liệu trọng yếu quốc gia, thưa Thiếu tướng?

PGS. TS Nguyễn Văn Sáu: Trong kỷ nguyên số, các cuộc cạnh tranh chiến lược ngày càng dịch chuyển mạnh sang không gian mạng, không gian dữ liệu và các lĩnh vực công nghệ cao. Việc lạm dụng AI, dữ liệu lớn, điện toán lượng tử hay các hệ thống tự động có thể tạo ra những hình thức tấn công mới: đánh cắp dữ liệu, thao túng nhận thức xã hội, phá hoại hạ tầng số và gây sức ép chiến lược mà không cần sử dụng vũ lực truyền thống.

Trước xu thế đó, Quân đội nhân dân Việt Nam đang tập trung xây dựng năng lực tự cường về công nghệ và hình thành các “bộ lọc an ninh” nhiều tầng để bảo vệ vững chắc hạ tầng dữ liệu trọng yếu quốc gia.

Trọng tâm là nâng cao năng lực làm chủ công nghệ. An ninh quốc gia không thể bảo đảm nếu phụ thuộc hoàn toàn vào công nghệ bên ngoài. Quân đội đang đẩy mạnh nghiên cứu, phát triển và ứng dụng các công nghệ số, công nghệ an ninh mạng, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng bảo mật do đội ngũ trong nước làm chủ, từng bước nâng cao khả năng tự chủ về kỹ thuật và bảo vệ dữ liệu chiến lược.

Tiến tới xây dựng hệ thống phòng thủ mạng chủ động, đa lớp và liên hoàn, với mục tiêu phát hiện, ngăn chặn các cuộc tấn công, cảnh báo sớm, giám sát liên tục, nhận diện nguy cơ từ xa và xử trí kịp thời các tình huống phát sinh; tạo “lá chắn số” bảo vệ các cơ sở dữ liệu quốc gia, hệ thống chỉ huy, điều hành và các công trình trọng yếu.

Tôi cho rằng, cần đặc biệt coi trọng yếu tố con người. Công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng có thể bị vô hiệu hóa nếu con người thiếu kiến thức hoặc mất cảnh giác. Hiện, Quân đội nhân dân Việt Nam đang chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao về an ninh mạng, khoa học dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và tác chiến điện tử; đồng thời nâng cao nhận thức, kỹ năng bảo mật cho cán bộ, chiến sĩ ở mọi cấp.

Đồng thời, tăng cường phối hợp giữa quân đội với các ban, bộ, ngành, doanh nghiệp công nghệ và các đối tác quốc tế trong chia sẻ thông tin, dự báo nguy cơ và xây dựng các tiêu chuẩn an toàn dữ liệu. Bảo vệ không gian mạng hiện nay là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị, của toàn xã hội và của từng người dân.

Trân trọng cảm ơn Thiếu tướng, PGS. TS Nguyễn Văn Sáu!

Thiếu tướng, PGS. TS Nguyễn Văn Sáu: Trước những biến đổi sâu sắc của môi trường an ninh quốc tế, mục tiêu của chúng ta là xây dựng năng lực phòng thủ mạng mạnh, hình thành khả năng tự chủ chiến lược về dữ liệu và công nghệ. Đây là nền tảng quan trọng để bảo vệ chủ quyền quốc gia, lợi ích dân tộc và giữ vững môi trường hòa bình, ổn định cho phát triển đất nước trong thời đại số.