Nhật Bản: Thấy gì từ những 'hàng rào' bảo vệ người tiêu dùng trên không gian số?

Khép khoảng trống trong thương mại điện tử xuyên biên giới

Theo Trung tâm Các vấn đề Người tiêu dùng Quốc gia Nhật Bản (NCAC), trong năm tài khóa 2025, Trung tâm Người tiêu dùng xuyên biên giới Nhật Bản (CCJ) tiếp nhận 9.127 trường hợp tư vấn, khiếu nại, mức cao nhất kể từ khi trung tâm được thành lập và tăng khoảng 1,5 lần so với 6.005 trường hợp của năm tài khóa trước. Đáng chú ý, 98,6% số vụ liên quan thương mại điện tử.

Trước những rủi ro gia tăng cùng sự phát triển của giao dịch xuyên biên giới, Nhật Bản đang từng bước chuyển trọng tâm từ khuyến cáo người mua tự nhận diện nguy cơ sang tăng trách nhiệm của các chủ thể đưa hàng hóa vào thị trường, đồng thời mở rộng khả năng giám sát ngay trên môi trường trực tuyến.

Một thay đổi đáng chú ý có hiệu lực từ ngày 25/12/2025, khi doanh nghiệp nước ngoài sử dụng nền tảng giao dịch số để bán trực tiếp các sản phẩm thuộc diện quản lý cho người tiêu dùng Nhật Bản, mà không thông qua nhà nhập khẩu trong nước, được đưa vào phạm vi điều chỉnh của bốn luật về an toàn sản phẩm. 

Theo Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI), các doanh nghiệp thuộc diện này phải chỉ định một đầu mối quản lý tại Nhật Bản, đáp ứng những điều kiện nhất định như có địa chỉ trong nước, có khả năng giao tiếp bằng tiếng Nhật và thực hiện các biện pháp cần thiết nhằm bảo đảm an toàn sản phẩm. Đối với những sản phẩm thuộc diện phải mang dấu PS Mark (dấu an toàn sản phẩm theo quy định của Nhật Bản), doanh nghiệp nước ngoài phải đáp ứng đầy đủ các yêu cầu liên quan trước khi đưa sản phẩm ra thị trường.

Quy định mới hướng tới xử lý một điểm yếu phát sinh khi mô hình thương mại điện tử xuyên biên giới làm thay đổi chuỗi phân phối truyền thống. Nếu trước đây, hàng hóa nhập khẩu thường gắn với một nhà nhập khẩu tại Nhật Bản để cơ quan quản lý xác định trách nhiệm, thì với hình thức bán trực tiếp xuyên biên giới, mắt xích này có thể không còn tồn tại: hàng hóa vẫn được đưa tới người tiêu dùng Nhật Bản, trong khi người bán ở ngoài lãnh thổ. Bởi vậy, yêu cầu doanh nghiệp nước ngoài có đầu mối quản lý trong nước góp phần tạo lập một “địa chỉ trách nhiệm” ngay tại thị trường nơi sản phẩm được tiêu thụ.

Bên cạnh đó, Nhật Bản cũng đẩy mạnh giám sát thị trường trực tuyến thông qua hoạt động thường được gọi là Net Patrol. Thay vì chỉ chờ phản ánh từ người tiêu dùng, METI chủ động lựa chọn các sản phẩm thuộc diện điều chỉnh đang được chào bán trên internet để kiểm tra việc tuân thủ quy định về an toàn sản phẩm, tập trung vào những dấu hiệu như không hiển thị PS Mark, thiếu tên doanh nghiệp chịu trách nhiệm hoặc người bán không công khai rõ địa chỉ, thông tin liên hệ.

Đối với các trang bán hàng trực tiếp từ nước ngoài có sản phẩm vi phạm, METI cho biết, đã yêu cầu nhà cung cấp dịch vụ lưu trữ áp dụng biện pháp thích hợp, trong đó có ngừng cho truy cập trang web. Hoạt động kiểm tra việc tuân thủ pháp luật về an toàn sản phẩm trên thị trường internet tiếp tục được triển khai trong năm tài khóa 2026 với sự tham gia của Tổ chức Bảo đảm Chất lượng Nhật Bản (JQA).

Hoạt động giám sát cũng được kết nối với khâu kiểm tra sản phẩm thực tế. METI duy trì việc mua thử sản phẩm đang lưu hành trên thị trường để đánh giá khả năng đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, tính hợp lệ của nhãn và mức độ an toàn; kết quả kiểm tra sau đó được sử dụng phục vụ công tác hướng dẫn, giám sát nhà sản xuất, nhà nhập khẩu cũng như phòng ngừa tai nạn sản phẩm.

Qua đó, các biện pháp kiểm soát được kết nối thành một chuỗi, từ xác định chủ thể chịu trách nhiệm, giám sát hàng hóa đang được chào bán trực tuyến, phát hiện dấu hiệu bất thường đến kiểm tra sản phẩm thực tế, qua đó tăng khả năng phát hiện và xử lý rủi ro trước khi trách nhiệm nhận diện sản phẩm không an toàn đặt hoàn toàn lên người tiêu dùng.

Biến sàn thương mại điện tử thành một mắt xích kiểm soát

Bên cạnh việc tăng trách nhiệm của người bán và chủ động giám sát thị trường trực tuyến, Nhật Bản còn đưa doanh nghiệp vận hành sàn thương mại điện tử tham gia trực tiếp vào quá trình kiểm soát sản phẩm không an toàn thông qua Japanese Product Safety Pledge (tạm dịch: Cam kết An toàn sản phẩm Nhật Bản).

Được xây dựng trên cơ sở sáng kiến của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), cơ chế này kết nối các cơ quan quản lý với doanh nghiệp vận hành sàn nhằm ngăn sản phẩm bị thu hồi hoặc không an toàn tiếp tục được chào bán trực tuyến. Theo Cơ quan Các vấn đề Người tiêu dùng Nhật Bản (CAA), Product Safety Pledge gồm 12 cam kết, trong đó có phối hợp với cơ quan quản lý, thiết lập kênh để người tiêu dùng phản ánh sản phẩm có vấn đề, ngăn sản phẩm nguy hiểm xuất hiện trở lại và công khai các chỉ số đánh giá kết quả thực hiện.

Theo báo cáo thường niên của CAA, được công bố vào tháng 4/2026 cho thấy, trong năm 2025, các sàn tham gia đã chủ động gỡ 14.172 danh sách sản phẩm bị thu hồi hoặc không an toàn; 590 danh sách khác được gỡ theo yêu cầu của cơ quan quản lý, đưa tổng quy mô xử lý lên gần 15.000 danh sách, khoảng gấp hai lần năm 2023. Trong số những trường hợp được xử lý theo yêu cầu của cơ quan quản lý có 119 danh sách liên quan pin lithium-ion, bao gồm pin sạc dự phòng.

Đáng chú ý hơn, phần lớn số danh sách bị loại bỏ trong năm 2025 đến từ hoạt động chủ động của chính các nền tảng thương mại điện tử, thay vì chỉ được xử lý sau khi có yêu cầu của cơ quan quản lý. Theo đánh giá của CAA, sự gia tăng mạnh của các trường hợp chủ động gỡ bỏ cho thấy hoạt động giám sát của những doanh nghiệp tham gia cam kết đang được tăng cường.

Cơ chế này tiếp tục được duy trì trong năm 2026. Riêng tháng 1, sau yêu cầu của cơ quan quản lý, các nền tảng thương mại điện tử xác định 41 danh sách thuộc diện sản phẩm bị thu hồi hoặc không an toàn và toàn bộ số này được gỡ trong thời hạn hai ngày làm việc. Đến báo cáo tháng 8 công bố ngày 18/9, không phát sinh trường hợp thuộc diện trên; tuy nhiên, CAA vẫn duy trì việc công bố KPI hằng tháng như một phần của cơ chế theo dõi thực hiện cam kết.

Cùng với đó, phạm vi của mạng lưới được mở rộng với sự tham gia của nhiều nền tảng lớn như Amazon Japan, Qoo10, Mercari, Yahoo! Shopping, Rakuten và Temu. Việc huy động các doanh nghiệp vận hành sàn tham gia kiểm soát vì thế bổ sung thêm một lớp giám sát ngay tại nơi sản phẩm được đưa lên, tiếp cận và giao dịch với người tiêu dùng.

Khi sản phẩm đã được đưa ra thị trường, cơ chế bảo vệ tiếp tục được nối với hệ thống thu hồi. CAA vận hành trang thông tin tập trung, tổng hợp cả các trường hợp thu hồi theo quy định của các bộ, ngành và những đợt thu hồi tự nguyện của doanh nghiệp; đối với thông tin có khả năng ảnh hưởng tới người tiêu dùng ngoài Nhật Bản, dữ liệu còn được chuyển tới OECD GlobalRecalls Portal (Cổng thông tin điện tử OECD về thu hồi sản phẩm), qua đó mở rộng phạm vi cảnh báo ra ngoài biên giới quốc gia.

Trong thông điệp nhân Ngày Quyền của người tiêu dùng thế giới tháng 3/2026, ông Hitoshi Kikawada, khi đó là Bộ trưởng Văn phòng Nội các phụ trách các nhiệm vụ đặc biệt (Vấn đề người tiêu dùng và an toàn thực phẩm), cho biết, trước sự gia tăng của giao dịch qua các sàn thương mại điện tử, Japanese Product Safety Pledge được triển khai với sự tham gia của các cơ quan liên quan và doanh nghiệp vận hành sàn, trong đó có việc loại bỏ sản phẩm bị thu hồi hoặc không an toàn khỏi danh sách bán hàng.