Tin Khu Vực
Phía sau những mô hình đèn khổng lồ
Những ngày cận Tết Trung thu, cơ sở làm đèn của nghệ nhân Phạm Văn Sang tại 238 đường Ngô Quyền, tổ dân phố 1, phường Tân Quang, tỉnh Tuyên Quang, không khí làm việc trở nên tất bật. Những khung sắt lớn dần thành hình, từng mảng vải được căng, dán, lên màu; hệ thống điện, động cơ được lắp đặt để những đèn trung thu khổng lồ tạo linh vật dân gian, hoa cỏ, nhân vật hoạt hình… có thể chuyển động khi xuất hiện trên đường phố.
Nghệ nhân Phạm Văn Sang đang chau chuốt lại từng lớp vải lụa bên ngoài mô hình đèn Trung thu.
Để hoàn thiện một mô hình đèn Trung thu khổng lồ, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn. Từ lên ý tưởng, thiết kế, tạo hình, dựng khung sắt, lắp ráp hệ thống điện, làm động cơ đến dán vải và lên màu theo bản thiết kế. Với những mô hình có chuyển động, phần cơ khí và hệ thống điện càng đòi hỏi sự chính xác, bởi chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến toàn bộ mô hình.
Hai mô hình đèn Trung thu tạo hình ngựa đã lên đèn chỉ chờ công đoạn vào màu và gắn động cơ để di chuyển.
Hiện nay, công nghệ mới đã được đưa vào một số công đoạn sáng tạo. Theo nghệ nhân Phạm Văn Sang, trước đây những người làm đèn chủ yếu tự nghĩ, tự làm, thậm chí không có bản thiết kế bởi những người thợ không phải họa sĩ. Sau nhiều năm làm nghề, họ dần tích lũy kinh nghiệm, có thể tự vẽ và lên ý tưởng. Đặc biệt, AI cũng được sử dụng như một công cụ gợi mở thêm ý tưởng, giúp người thợ hình dung và lựa chọn những phương án phù hợp trước khi bắt tay thực hiện.
“Khó nhất là lên khung hình. Bởi vì khung hình rất to, vượt qua tầm mắt của mình, rất là khó kiểm soát”, nghệ nhân Phạm Văn Sang chia sẻ.
Công đoạn căng, dán vải lụa đòi hỏi sự khéo léo để các đường nét trên mô hình được thể hiện mềm mại, chính xác.
Một mô hình thông thường cần khoảng 10-15 ngày để hoàn thiện. Sau khi thiết kế, người thợ tạo hình, dựng khung, lắp hệ thống điện, động cơ, sau đó mới dán vải lụa và lên màu. Với những mô hình lớn, đặc biệt là các linh vật hoặc nhân vật có nhiều chi tiết, thời gian và công sức bỏ ra còn nhiều hơn.
Một trong những yếu tố tạo nên vẻ mềm mại, bắt mắt cho những mô hình đèn là lớp vải lụa được sử dụng bên ngoài. Theo chia sẻ của nghệ nhân Phạm Văn Sang, cơ sở đặt loại vải từ Tân Châu, An Giang. Đây là vùng đất nổi tiếng với nghề dệt lụa và đặc biệt là Lãnh Mỹ A - loại lụa truyền thống được xem là sản phẩm đặc trưng của xứ tằm tang Tân Châu.
Đặc biệt, vải sử dụng làm đèn có một mặt bóng và một mặt mờ, bề mặt mềm mại, mịn và có độ bền cao. Một nét đặc trưng của loại vải này là càng sử dụng lâu, bề mặt càng lên màu bóng đẹp. Chính quy trình thủ công công phu cùng chất liệu vải và màu nhuộm tự nhiên đã tạo nên giá trị riêng của đèn trung thu khổng lồ tại Tuyên Quang.
Hệ thống điện, động cơ được lắp đặt bên trong giúp nhiều mô hình đèn cánh bướm có thể chuyển động khi tham gia đoàn rước Trung thu.
Từ chất liệu vải truyền thống đến những khung sắt, hệ thống điện và động cơ hiện đại, mỗi mô hình đèn Trung thu vì thế là sự kết hợp giữa nghề thủ công và tư duy sáng tạo mới. Những con vật, linh vật, nhân vật hoạt hình hay hình tượng gắn với văn hóa, lịch sử, du lịch địa phương được chuyển thành những tác phẩm có kích thước lớn, rực rỡ trong đêm hội.
Những khung sắt lớn được dựng và tạo hình theo bản thiết kế trước khi phủ vải, lên màu.
“Ý tưởng của các mô hình thường đến từ yêu cầu của khách hàng hoặc được cơ sở tư vấn. Những hình ảnh gần gũi với trẻ em, các linh vật hoặc những câu chuyện truyền thống thường được ưu tiên bởi dễ tạo sự thích thú trong dịp Trung thu. Mỗi năm, các mô hình lại được biến tấu khác nhau. Có năm là hình ảnh chiếc thuyền gắn với lòng hồ Na Hang, năm sau có thể được chuyển thành hình tượng rồng hoặc những nhân vật khác”, nghệ nhân Phạm Văn Sang chia sẻ.
Từ những mô hình lớn đến sản phẩm mini, mỗi chiếc đèn đều được hoàn thiện qua nhiều công đoạn thủ công tỉ mỉ.
Không chỉ có những mô hình khổng lồ, cơ sở còn thực hiện các mô hình mini. Một số sản phẩm sau khi hoàn thành được đặt lên xe, kết nối với hệ thống điện và động cơ để di chuyển trong đoàn rước. Vào dịp Trung thu, các mô hình tập trung tại quảng trường Nguyễn Tất Thành rồi diễu qua những tuyến phố chính của khu vực trung tâm thành phố.
Chi phí cho mỗi sản phẩm phụ thuộc vào kích thước, độ phức tạp và số lượng chi tiết. Chẳng hạn, một cụm mô hình hoa sen có giá khoảng 15 triệu đồng, thời gian hoàn thiện khoảng trên 10 ngày, bao gồm cả công đoạn lên màu và hoàn thiện sản phẩm để khách hàng có thể vận chuyển đi.
Mô hình đèn hoa sen là sự kết hợp giữa kỹ thuật tạo hình thủ công, hệ thống cơ khí, điện và sự sáng tạo của nghệ nhân.
Từ khung sắt thô, qua tay nghệ nhân từng bước tạo nên những mô hình đèn có kích thước lớn, nhiều chi tiết và màu sắc bắt mắt.
Từ nghề gia đình đến thương hiệu được du khách truyền tai
Nghề làm đèn Trung thu đến với gia đình nghệ nhân Phạm Văn Sang từ nghề làm đèn ông sao truyền thống. Ban đầu, những chiếc đèn lớn được gia đình làm tự phát để con cháu vui chơi. Qua từng năm, mô hình được làm lớn hơn một chút. Khi lễ hội Trung thu Tuyên Quang phát triển, nhiều tổ dân phố có nhu cầu đặt đèn, từ đó nghề làm đèn dần trở thành hoạt động sản xuất, kinh doanh của gia đình.
Sau nhiều năm gắn bó, cơ sở của nghệ nhân Phạm Văn Sang trở thành một trong những nơi sản xuất nhiều mô hình đèn Trung thu uy tín tại Tuyên Quang. Hiện địa phương có 5-6 cơ sở cùng làm sản phẩm này, theo chia sẻ của nghệ nhân.
Những mô hình đèn sau khi hoàn thiện được đưa lên xe, kết nối hệ thống điện và động cơ để phục vụ các đoàn rước.
Điều đáng nói là nghề không chỉ được duy trì bởi những người trực tiếp làm đèn mà còn có sự tham gia của thế hệ trẻ trong gia đình. Hai người con của nghệ nhân Phạm Văn Sang đã bắt đầu làm đèn từ khi học lớp 5. Trong những năm trước, các con thường xuyên hỗ trợ cha mẹ. Năm nay, do một người vừa thi vào lớp 10, người còn lại tham gia thi đấu thể thao, thời gian dành cho công việc ít hơn, nhưng sự tiếp nối ấy vẫn là dấu hiệu cho thấy nghề truyền thống đang được truyền lại trong gia đình.
Không có chiến lược quảng bá rầm rộ, cơ sở chủ yếu giới thiệu sản phẩm thông qua Facebook, TikTok cá nhân và đặc biệt là sự truyền miệng của khách hàng. Theo nghệ nhân Phạm Văn Sang, khi đến Tuyên Quang, du khách có thể tìm hiểu sản phẩm của cơ sở khác nhau. Tuy nhiên, mỗi nơi có chất liệu, đường nét và cách thể hiện riêng. Những người từng đến xem, mua hoặc đặt sản phẩm sau đó lại giới thiệu cho người quen.
“Du khách quảng bá cho nhau, đến đây xem, rồi họ trực tiếp đến đặt hàng. Cách quảng bá tự nhiên ấy đã giúp sản phẩm từng bước vượt ra khỏi phạm vi Tuyên Quang. Những năm gần đây, cơ sở bắt đầu có thêm khách từ nhiều tỉnh, thành như Đà Nẵng, Phú Thọ...”, nghệ nhân Phạm Văn Sang nói.
Những chiếc đèn rực rỡ trên đường phố Tuyên Quang không chỉ phục vụ lễ hội mà còn trở thành sản phẩm văn hóa được du khách tìm hiểu, đặt mua.
Cùng với sự phát triển của mạng xã hội, hình ảnh những đoàn đèn Trung thu khổng lồ xuất hiện ngày càng nhiều trên các nền tảng trực tuyến, giúp lễ hội được biết đến rộng rãi hơn. Theo nghệ nhân Phạm Văn Sang, lễ hội Trung thu ở Tuyên Quang năm nay đã bước sang khoảng 20 năm và chỉ trong những năm gần đây mới thực sự được quảng bá mạnh mẽ nhờ sự phát triển của công nghệ và mạng xã hội.
Mô hình đèn linh vật Rồng được hoàn thiện và trưng bày tại trung tâm để người dân tham quan và chụp ảnh.
Không chỉ tạo ra sản phẩm văn hóa, lễ hội còn mở thêm cơ hội sinh kế cho người dân địa phương. Những người không trực tiếp làm đèn cũng có thể tham gia các hoạt động dịch vụ trong mùa lễ hội như trông giữ xe, bán hàng và phục vụ du khách. Từ đó, một hoạt động văn hóa cộng đồng dần tạo ra hiệu ứng lan tỏa sang du lịch và dịch vụ.
Những mô hình đèn Trung thu khổng lồ được trưng bày tại khu vực trung tâm tỉnh Tuyên Quang, trở thành điểm thu hút người dân và du khách.
Bên cạnh Trung thu, khoảng vài năm trở lại đây, cơ sở của nghệ nhân Phạm Văn Sang còn nhận làm một số mô hình phục vụ trang trí dịp Tết. Với những khung đèn cũ, người thợ có thể sơn sửa, thay đổi phụ kiện để tạo diện mạo mới; tuy nhiên, phần lớn các mô hình vẫn được làm mới bởi nhu cầu của thị trường và những hình ảnh khác nhau qua từng năm.
Từ những chiếc đèn ông sao giản dị của gia đình đến những mô hình khổng lồ có thể chuyển động giữa phố phường, nghề làm đèn Trung thu của gia đình nghệ nhân Bùi Ngọc Sang đang cho thấy sức sống của một nghề thủ công gắn với đời sống văn hóa địa phương.
Ở đó có kinh nghiệm của người thợ, sự tiếp nối của con cháu, chất liệu truyền thống và cả những công nghệ mới. Quan trọng hơn, những chiếc đèn không chỉ làm nên không khí rộn ràng của đêm Trung thu mà còn góp phần tạo nên một hình ảnh riêng của văn hóa du lịch Tuyên Quang trong mắt du khách.