Ngành cơ khí TP. Hồ Chí Minh trước bài toán làm chủ giá trị trong chuỗi cung ứng

Cơ hội lớn, nhưng năng lực cạnh tranh cần được "nâng tầm"

Theo Hiệp hội doanh nghiệp Cơ khí – Điện TP. Hồ Chí Minh (HAMEE), ngành cơ khí TP. Hồ Chí Minh nói riêng và Việt Nam nói chung đang đứng trước yêu cầu chuyển từ có năng lực sản xuất sang làm chủ năng lực cạnh tranh, khi tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của bên mua. Không ít doanh nghiệp đã sở hữu máy móc, nhà xưởng và kinh nghiệm sản xuất, nhưng vẫn gặp khó trong việc tiếp cận khách hàng lớn, chuẩn hóa năng lực, nâng cấp từ gia công sản xuất lên các nấc giá trị cao hơn. Cùng với đó, bài toán đầu tư công nghệ, tự động hóa, chuyển đổi xanh và tiếp cận vốn đòi hỏi doanh nghiệp phải chứng minh được hiệu quả bằng dữ liệu, dòng tiền và năng lực thực thi.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, ông Kiều Huỳnh Sơn, Phó Chủ tịch Thường trực HAMEE cho biết, doanh nghiệp cơ khí hiện đang đứng trước nhiều cơ hội lớn để tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong đó, khung chính sách hiện nay đang tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp phát triển. Đối với TP. Hồ Chí Minh, với việc mở rộng không gian sau sáp nhập, quy mô ngành cơ khí nói riêng và công nghiệp nói chung đã lớn hơn rất nhiều so với trước đây.

Tuy nhiên, để nắm bắt cơ hội này, doanh nghiệp cần bắt đầu từ việc thay đổi tư duy, đẩy mạnh đổi mới công nghệ và tăng cường đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và giữ lại nhiều hơn giá trị trong chuỗi. Theo ông Sơn, xu hướng này đang được thể hiện rõ khi hoạt động R&D ngày càng được các doanh nghiệp trong HAMEE chú trọng.

Mặc dù vậy, từ chính sách đến thực tiễn triển khai vẫn có độ trễ nhất định, đặc biệt đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa trong quá trình tiếp cận, đáp ứng điều kiện và tổ chức thực thi. Đây là vấn đề cần tiếp tục được tháo gỡ để các chính sách thực sự đi vào đời sống doanh nghiệp.

Cũng theo ông Kiều Huỳnh Sơn, trước yêu cầu phát triển và mục tiêu tăng trưởng mới, HAMEE đang từng bước mở rộng mạng lưới hội viên, trong đó chú trọng thu hút các doanh nghiệp đầu ngành tại TP. Hồ Chí Minh để tạo sức dẫn dắt, góp phần đáp ứng các mục tiêu phát triển công nghiệp của thành phố.

“Cùng với sự phát triển về quy mô, HAMEE cũng cần được nâng tầm tương xứng, tăng cường kết nối và hợp tác để cùng phát triển. Số hóa, tự động hóa, hiện đại hóa và hội nhập sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu vừa là thách thức, vừa là động lực và hướng đi tất yếu của doanh nghiệp cơ khí”, ông Sơn nói. Theo đó, HAMEE cần tăng cường kết nối giữa các hội viên, đồng thời phối hợp chặt chẽ hơn với cơ quan quản lý và các đơn vị đồng hành để tạo hiệu ứng cộng hưởng, mở thêm cơ hội phát triển cho doanh nghiệp.

Ông Sơn cho biết, HAMEE hiện đang tích cực đổi mới và nâng tầm hoạt động, hướng tới mục tiêu đưa năng lực và giá trị của doanh nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, trước hết cần thay đổi tư duy, phát huy nội lực và chủ động xây dựng kế hoạch phát triển. Trong quá trình này, hiệp hội đóng vai trò cầu nối, trong khi đó, sự đồng hành, kiến tạo chính sách và tầm nhìn dài hạn của các cơ quan quản lý cùng các đơn vị liên quan là điều kiện cần thiết để doanh nghiệp phát triển bền vững.

Đặc biệt, muốn thoát khỏi vị trí gia công và tạo ra những sản phẩm thực sự “Made by Vietnam”, doanh nghiệp cần nâng cao hàm lượng nghiên cứu và phát triển (R&D), từng bước làm chủ thiết kế, công nghệ và sản phẩm. Việt Nam đang có một đội ngũ kỹ thuật trẻ sẵn sàng nắm bắt cơ hội mới. Vì vậy, đầu tư cho R&D dù đòi hỏi chi phí nhưng là khoản đầu tư cần thiết và xứng đáng để doanh nghiệp ngành cơ khí Việt Nam nâng cao giá trị trong chuỗi cung ứng.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa cần thêm lực đẩy để đi đường dài

Theo ông Kiều Huỳnh Sơn, câu chuyện nâng tầm cơ khí Việt Nam không còn là bài toán của từng doanh nghiệp riêng lẻ, mà đặt ra yêu cầu hình thành một hệ sinh thái liên kết giữa doanh nghiệp – bên mua – ngân hàng – công nghệ – trường đại học và cơ quan quản lý, để năng lực sản xuất có thể thực sự chuyển hóa thành đơn hàng và giá trị gia tăng. 

Đây cũng là chủ đề xuyên suốt trong toạ đàm “Made by Vietnam: Vượt rào cản, nâng tầm vóc” do HAMEE tổ chức hôm 18/9 vừa qua với sự quy tụ của nhiều chuyên gia trong nước và quốc tế. Bên cạnh đó, HAMEE cũng tổ chức lễ kết nạp 42 doanh nghiệp hội viên mới. Đây là dấu mốc ghi nhận sự mở rộng của cộng đồng doanh nghiệp trong ngành cơ khí. Đồng thời bổ sung thêm những năng lực, kinh nghiệm và mạng lưới có thể cùng chia sẻ nguồn lực, kết nối thị trường và phát triển cơ hội hợp tác.

Theo các chuyên gia, rào cản phát triển của ngành cơ khí hiện nay không chỉ nằm ở việc tìm khách hàng. Doanh nghiệp cần hiểu bài toán của bên mua, chuẩn hóa những năng lực có thể kiểm chứng như chất lượng, giao hàng, công suất, chứng nhận và khả năng đồng phát triển sản phẩm. Bước chuyển từ sản xuất theo thiết kế đặt hàng (OEM) lên tự thiết kế và sản xuất theo đặt hàng (ODM) hoặc xa hơn không bắt đầu bằng một tuyên bố thương hiệu, mà bằng khả năng cùng khách hàng giải quyết vấn đề và thực hiện cam kết một cách ổn định.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa không nên bắt đầu bằng tên của công nghệ. Quyết định đầu tư tự động hóa, Internet vạn vật, trí tuệ nhân tạo hay công nghệ xanh cần xuất phát từ điểm nghẽn cụ thể, có tiêu chí đo lường và phù hợp với khả năng vận hành. Cách tiếp cận phù hợp là thử nghiệm, đo lường rồi mở rộng, theo dõi đồng thời năng suất, chất lượng, an toàn, lao động, tỷ suất hoàn vốn và dòng tiền. Khi đó, các yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị cùng yêu cầu tuân thủ có thể trở thành hiệu quả vận hành và niềm tin thị trường, thay vì chỉ là chi phí tuân thủ.

Ngoài ra, điểm nghẽn của doanh nghiệp sản xuất về chênh lệch trong cách áp dụng thuế đối với một số đầu vào, linh kiện và sản phẩm nhập khẩu hoàn chỉnh đã mở rộng cuộc trao đổi sang chính sách và cấu trúc cạnh tranh. Đây cũng là ranh giới giữa những việc doanh nghiệp phải tự nâng năng lực và những việc cần tiếng nói, dữ liệu và nguồn lực của cả hệ sinh thái.

Một hướng đi được nhấn mạnh là kết hợp kết nối đúng nhu cầu bên mua với cơ sở dữ liệu năng lực nhà cung cấp để bên mua có thể nhận diện đúng năng lực và đưa kết nối tiến gần hơn tới yêu cầu báo giá, dự án và đơn hàng. Song song đó là các mô hình liên kết theo dự án hoặc cụm liên kết nhà cung cấp, cùng cơ chế phối hợp giữa HAMEE, ngân hàng, trường đại học, đối tác công nghệ,.. và doanh nghiệp.

Theo số liệu của Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương (Bộ Công Thương), chỉ số sản xuất 6 tháng đầu năm 2026 của ngành cơ khí TP. Hồ Chí Minh ước tăng 15,6% so với cùng kỳ. Ngành cơ khí tiếp tục là một trong những ngành có tốc độ tăng trưởng khá, được thúc đẩy bởi nhu cầu đầu tư máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất công nghiệp, xây dựng và phát triển hạ tầng. Nhiều doanh nghiệp đã tăng cường ứng dụng tự động hóa, công nghệ số, thiết kế và sản xuất thông minh, từng bước tham gia chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp FDI trong lĩnh vực ô tô, điện tử và thiết bị công nghiệp.

Tuy nhiên, năng lực sản xuất sản phẩm cơ khí chính xác, cơ khí công nghệ cao còn hạn chế; tỷ lệ nội địa hóa tại nhiều phân ngành chưa cao, khả năng cung ứng linh kiện, phụ tùng cho các tập đoàn đa quốc gia còn chưa tương xứng với tiềm năng.