Nâng cấp chuỗi cung ứng dệt may, giảm rủi ro phòng vệ thương mại

Mở rộng xuất khẩu đi cùng sức ép phòng vệ thương mại

Là một trong những ngành xuất khẩu chủ lực, dệt may Việt Nam có cơ hội đón thêm đơn hàng và đầu tư từ xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, cùng với cơ hội mở rộng thị trường là sức ép ngày càng lớn về xuất xứ hàng hóa, nguồn nguyên liệu và tuân thủ quy định thương mại quốc tế.

Trình bày tại Hội thảo “Xuất xứ, phòng vệ thương mại và yêu cầu nâng cấp ngành dệt may Việt Nam”, diễn ra ngày 22/10, bà Nguyễn Hằng Nga, Phó trưởng Phòng Xử lý phòng vệ thương mại nước ngoài, Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), cho rằng, Việt Nam là một trong những quốc gia xuất khẩu dệt may lớn trên thế giới nên không nằm ngoài những rủi ro từ biến động thương mại toàn cầu. Dệt may cũng là ngành có nhiều vụ việc phòng vệ thương mại, trong đó chống bán phá giá chiếm nhiều nhất, với 19 vụ việc.

Rủi ro không chỉ đến từ điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp, tự vệ mà còn liên quan đến chống lẩn tránh thuế, gian lận xuất xứ và chuyển tải bất hợp pháp. Bà Nguyễn Hằng Nga lưu ý, doanh nghiệp cần phân biệt hoạt động nhập khẩu nguyên liệu với hành vi gian lận xuất xứ. Nhập vải, sợi, khuy áo và phụ liệu từ Trung Quốc, Đài Loan (Trung Quốc) hoặc các thị trường khác là hoạt động thương mại thông thường. Hàng hóa đi qua Việt Nam để trung chuyển cũng không mặc nhiên bị coi là chuyển tải bất hợp pháp.

Vi phạm phát sinh khi doanh nghiệp khai báo sai xuất xứ, sử dụng chứng từ không đúng thực tế hoặc tổ chức sản xuất tại Việt Nam không đáp ứng quy định. Đáng chú ý, hàng hóa có thể đáp ứng quy tắc xuất xứ theo một cơ chế nhất định nhưng vẫn bị cơ quan điều tra nước nhập khẩu xem xét mức độ chuyển đổi thực chất để xác định dấu hiệu lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại.

Điều này cho thấy, giấy chứng nhận xuất xứ hay hồ sơ khai báo xuất khẩu chưa đủ bảo đảm an toàn nếu doanh nghiệp không chứng minh được quá trình sản xuất thực tế. Với ngành dệt may, từ bông, sợi, dệt, nhuộm đến cắt may và hoàn thiện sản phẩm, từng công đoạn cần được xác định rõ về nguồn nguyên liệu, nơi sản xuất và mức độ đáp ứng quy tắc xuất xứ.

Tùy từng Hiệp định thương mại tự do (FTA) và mặt hàng, quy tắc xuất xứ có thể dựa trên chuyển đổi mã số hàng hóa, hàm lượng giá trị nội địa hoặc công đoạn gia công cụ thể. Doanh nghiệp phải xác định đúng quy tắc áp dụng cho từng thị trường, thay vì sử dụng một cách hiểu chung cho mọi lô hàng.

Khó khăn lớn hiện nay là khả năng truy xuất nguồn gốc. Doanh nghiệp có thể mua nguyên liệu trực tiếp từ nhà cung cấp nhưng không nắm được thông tin ở các khâu trước đó. Chuỗi cung ứng càng nhiều trung gian, việc xác minh dòng hàng và thu thập chứng từ càng phức tạp.

Nếu bị kết luận vi phạm, doanh nghiệp có thể mất ưu đãi thuế quan, chịu thuế phòng vệ thương mại hoặc bị áp dụng biện pháp chống lẩn tránh. Ngoài chi phí pháp lý, xác minh và giải trình, doanh nghiệp còn đối mặt nguy cơ mất đơn hàng, khách hàng.

Đáng lưu ý, vi phạm của một số doanh nghiệp có thể khiến cơ quan điều tra nước ngoài tăng cường giám sát cả ngành hàng. Khi khách hàng thận trọng hơn với nguồn cung từ Việt Nam, những doanh nghiệp tuân thủ tốt cũng có thể bị ảnh hưởng.

Nâng cấp chuỗi cung ứng, củng cố năng lực tuân thủ

Bên cạnh các biện pháp phòng vệ thương mại truyền thống, doanh nghiệp dệt may còn phải chú ý đến yêu cầu về lao động và nguồn nguyên liệu. Hoa Kỳ, thị trường xuất khẩu lớn nhất của dệt may Việt Nam, đã tiến hành điều tra theo Mục 301, Đạo luật Thương mại năm 1974 đối với 60 nền kinh tế liên quan đến việc sử dụng lao động cưỡng bức.

Những yêu cầu này cho thấy, nâng cấp ngành dệt may không thể chỉ tập trung vào mở rộng công suất, tăng sản lượng hay giảm giá thành. Năng lực cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào khả năng kiểm soát nguyên liệu, truy xuất chuỗi cung ứng và chứng minh hoạt động sản xuất tuân thủ quy định của thị trường nhập khẩu.

Theo bà Nguyễn Hằng Nga, trước hết, doanh nghiệp cần rà soát, đa dạng hóa nguồn cung và thẩm định nhà cung cấp. Việc đa dạng hóa không chỉ là chuyển sang mua nguyên liệu từ một quốc gia khác, mà phải đi kèm xác minh nguồn gốc, kiểm tra thông tin và lưu trữ hồ sơ đầy đủ. Với những thị trường có yêu cầu nghiêm ngặt về lao động, việc kiểm tra cần được thực hiện trong toàn bộ chuỗi cung ứng ở mức phù hợp với quy định áp dụng.

Cùng với đó, đầu tư vào những khâu còn thiếu trong chuỗi giá trị tại Việt Nam là hướng đi cần chú trọng. Nâng cao năng lực cung ứng nguyên liệu trong nước, tăng liên kết giữa các công đoạn và phát triển mạng lưới nhà cung cấp đủ năng lực sẽ giúp doanh nghiệp kiểm soát đầu vào, giảm khoảng trống thông tin và chứng minh quá trình sản xuất thực tế.

Một yêu cầu thiết yếu khác là hoàn thiện hệ thống quản trị dữ liệu sản xuất. Doanh nghiệp cần lưu giữ thông tin về nhà cung cấp, hóa đơn mua nguyên liệu, phiếu nhập - xuất kho, định mức tiêu hao, hàng tồn kho, công suất máy móc, lao động và sản lượng theo từng giai đoạn. Hồ sơ xuất xứ phải đối chiếu được với lô nguyên liệu và lô hàng xuất khẩu cụ thể, tránh tình trạng có chứng từ nhưng không chứng minh được hoạt động sản xuất thực tế.

Doanh nghiệp cũng cần theo dõi cảnh báo sớm về phòng vệ thương mại, cập nhật chính sách tại các thị trường xuất khẩu và duy trì trao đổi với khách hàng, hiệp hội ngành hàng, cơ quan quản lý. Nhận diện nguy cơ từ sớm giúp doanh nghiệp rà soát chuỗi cung ứng, điều chỉnh kế hoạch sản xuất và chuẩn bị hồ sơ trước khi vụ việc phát sinh.

Về phía cơ quan quản lý và hiệp hội, cần tăng cường cảnh báo, hướng dẫn nhận diện rủi ro, cập nhật chính sách và phối hợp xử lý vụ việc. Đặc biệt, doanh nghiệp cần được hỗ trợ phân biệt giữa nhập khẩu nguyên liệu, trung chuyển hợp pháp với gian lận xuất xứ, chuyển tải bất hợp pháp và lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp tránh cả tâm lý chủ quan lẫn việc đánh đồng hoạt động thương mại thông thường với hành vi vi phạm.

Về dài hạn, nâng cấp ngành dệt may cần hướng tới chuyển từ lợi thế gia công sang năng lực sản xuất có giá trị cao hơn, với chuỗi cung ứng minh bạch và khả năng tuân thủ được chứng minh bằng dữ liệu. Kiểm soát tốt xuất xứ, nguồn nguyên liệu và quá trình sản xuất ngay từ đầu sẽ giúp doanh nghiệp giảm rủi ro phòng vệ thương mại, củng cố niềm tin của khách hàng và nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Với kim ngạch xuất khẩu tăng ngày một cao, dệt may nằm trong nhóm ngành có nhiều vụ việc liên quan đến phòng vệ thương mại.