Mở lối cho lao động nữ trong quá trình chuyển dịch năng lượng

Phụ nữ vẫn chiếm tỷ lệ thấp trong ngành năng lượng

Chuyển dịch năng lượng đang mở ra một giai đoạn thay đổi sâu rộng của nền kinh tế, từ cách sản xuất, tiêu dùng năng lượng đến cấu trúc thị trường lao động. Tuy nhiên, nếu thiếu sự tham gia đầy đủ của phụ nữ, quá trình này khó có thể đạt được mục tiêu phát triển bền vững và công bằng.

Trao đổi tại Hội thảo truyền thông về năng lượng tái tạo hướng đến Net Zero năm 2026, TS. Vũ Thị Thanh - Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới, cho biết, phụ nữ không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể tham gia và thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng. Từ vai trò người lao động trong ngành năng lượng, doanh nhân trong lĩnh vực năng lượng sạch, cho tới người sử dụng năng lượng trong sinh hoạt và sản xuất, phụ nữ có ảnh hưởng đáng kể tới cách thức tiêu dùng và phát triển năng lượng bền vững.

Ở góc độ đời sống, phụ nữ thường là người trực tiếp quản lý việc sử dụng năng lượng trong gia đình, từ lựa chọn thiết bị, nhiên liệu đến các thói quen tiêu dùng. Những quyết định này có thể tác động trực tiếp đến mức độ tiết kiệm năng lượng và phát thải carbon. Bên cạnh đó, ngày càng nhiều phụ nữ tham gia vào hoạt động kinh doanh, khởi nghiệp trong lĩnh vực năng lượng sạch, góp phần mở rộng thị trường và thúc đẩy các mô hình phát triển bền vững.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, chuyển dịch năng lượng không phải là quá trình “trung tính về giới”. Nếu các chính sách và hoạt động truyền thông thiếu góc nhìn giới, phụ nữ có nguy cơ bị bỏ lại phía sau trong quá trình này. Những bất bình đẳng trong tiếp cận đào tạo kỹ năng, vốn, công nghệ, thông tin hay cơ hội việc làm và thăng tiến vẫn đang tồn tại, khiến phụ nữ chưa thể phát huy đầy đủ tiềm năng của mình.

TS. Vũ Thị Thanh lấy ví dụ trên thực tế, lực lượng lao động trong ngành năng lượng hiện nay vẫn chủ yếu là nam giới. Trong lĩnh vực dầu khí, phụ nữ chỉ chiếm khoảng 22% lực lượng lao động. Tỷ lệ này có cải thiện hơn trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, song cũng mới đạt khoảng 32%.

Không chỉ ít về số lượng, phụ nữ còn thường tập trung ở các vị trí hành chính, hỗ trợ hoặc quan hệ công chúng thay vì các vị trí kỹ thuật, khoa học hoặc quản lý. Thống kê cho thấy khoảng 45% phụ nữ làm việc trong các công việc hành chính, trong khi tỷ lệ tham gia vào các lĩnh vực STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học) chỉ khoảng 28%. Điều này phản ánh khoảng cách giới khá rõ rệt trong các ngành công nghiệp năng lượng – lĩnh vực vốn đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao và đóng vai trò then chốt trong quá trình chuyển dịch năng lượng toàn cầu.

Tại Việt Nam, số lượng lao động nữ trong ngành năng lượng đã có xu hướng tăng trong những năm gần đây. Năm 2012, ngành năng lượng có khoảng 18,3 nghìn lao động nữ, đến năm 2021 con số này tăng lên 23,63 nghìn người, với tốc độ tăng trung bình khoảng 4,6% mỗi năm.

Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh chuyển dịch năng lượng và phát triển năng lượng tái tạo, nhu cầu nhân lực trong ngành điện được dự báo sẽ tăng mạnh. Các nghiên cứu ước tính quá trình chuyển dịch năng lượng trong tương lai có thể tạo ra khoảng 1,61 - 1,93 triệu việc làm mỗi năm trong lĩnh vực điện. Đây được xem là cơ hội lớn để mở rộng sự tham gia của phụ nữ vào ngành năng lượng. Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, cần có những chính sách và giải pháp phù hợp nhằm tháo gỡ các rào cản hiện hữu.

Nhiều rào cản khiến phụ nữ khó tham gia sâu

Một trong những thách thức lớn nhất là các chuẩn mực giới và định kiến xã hội. Quan niệm cho rằng ngành năng lượng là lĩnh vực phù hợp với nam giới vẫn còn phổ biến, ảnh hưởng đến lựa chọn nghề nghiệp của phụ nữ cũng như quyết định tuyển dụng của nhiều doanh nghiệp. Bên cạnh đó, sự phân công lao động theo giới trong gia đình và xã hội cũng hạn chế cơ hội phát triển của phụ nữ, đặc biệt là trong các công việc đòi hỏi di chuyển xa hoặc làm việc tại các dự án năng lượng ở khu vực xa trung tâm.

Ở cấp độ chính sách, còn thiếu sự tham gia của các chuyên gia về giới trong quá trình xây dựng chính sách, cũng như thiếu dữ liệu phân tách theo giới để làm cơ sở hoạch định.

Ngoài ra, phụ nữ cũng gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tiếp cận các nguồn lực kinh tế và tài chính. Việc tiếp cận tín dụng để đầu tư vào các mô hình năng lượng sạch hay các dự án kinh doanh liên quan đến năng lượng vẫn còn hạn chế, trong khi các chính sách tín dụng hiện nay chưa thực sự nhạy cảm với yếu tố giới.

Không chỉ vậy, cơ hội đào tạo và phát triển nghề nghiệp trong lĩnh vực năng lượng đối với phụ nữ vẫn còn khá hạn chế. Nhiều phụ nữ ít được tiếp cận các chương trình đào tạo kỹ thuật, ít tham gia các mạng lưới nghề nghiệp hoặc các tổ chức hỗ trợ phát triển trong ngành năng lượng. Sự đại diện của phụ nữ trong các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách năng lượng cũng còn khá khiêm tốn. Điều này khiến tiếng nói và nhu cầu của phụ nữ trong quá trình quy hoạch và phát triển năng lượng chưa được phản ánh đầy đủ.

Ngoài những rào cản về cơ hội và nguồn lực, vấn đề an toàn cũng là yếu tố cần được quan tâm. Trong ngành năng lượng, nhiều dự án được triển khai ở các khu vực xa xôi, điều kiện làm việc khắc nghiệt, đặt ra yêu cầu cao về bảo đảm an toàn cho lao động nữ cũng như phụ nữ sinh sống tại khu vực xung quanh dự án.

Theo các chuyên gia, để phụ nữ có thể tham gia sâu hơn vào quá trình chuyển dịch năng lượng, cần có các giải pháp tổng thể, từ nâng cao nhận thức xã hội, cải thiện chính sách đến tăng cường đào tạo và hỗ trợ tiếp cận nguồn lực. Trong đó, việc mở rộng các chương trình đào tạo kỹ năng và kiến thức về năng lượng cho phụ nữ, đặc biệt trong các lĩnh vực STEM, được xem là giải pháp quan trọng nhằm thu hẹp khoảng cách giới trong ngành năng lượng.

Bên cạnh đó, cần xây dựng các mạng lưới kết nối phụ nữ trong lĩnh vực năng lượng, tạo điều kiện để họ chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ lẫn nhau và mở rộng cơ hội nghề nghiệp. Một yếu tố không kém phần quan trọng là xây dựng môi trường làm việc bình đẳng và an toàn trong ngành năng lượng. Các doanh nghiệp cần thúc đẩy các chính sách tuyển dụng và thăng tiến công bằng, đồng thời bảo đảm điều kiện làm việc phù hợp với lao động nữ.

Theo TS. Vũ Thị Thanh, truyền thông cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy chuyển dịch năng lượng công bằng. Báo chí không chỉ phản ánh các dự án năng lượng hay công nghệ mới mà còn cần làm nổi bật tiếng nói, nhu cầu và sự tham gia của phụ nữ trong quá trình này. “Không có chuyển dịch năng lượng công bằng nếu phụ nữ bị bỏ lại phía sau. Báo chí không chỉ đưa tin về năng lượng tái tạo mà góp phần định hình một chuyển dịch năng lượng công bằng, bao trùm và nhân văn”, bà nhấn mạnh.